Con tằm dâu (tên khoa học Bombyx mori) đi qua bốn giai đoạn: trứng, ấu trùng (chính là con tằm), nhộng nằm trong kén, và ngài trưởng thành. Phần ấu trùng chia làm năm tuổi, mỗi lần lột xác là sang tuổi mới; từ lúc nở đến lúc nhả tơ làm kén chỉ chừng ba tuần đến gần một tháng tuỳ giống và nhiệt độ. Toàn bộ sợi tơ của một cái kén được nhả liền trong vài ngày cuối cùng của đời tằm, từ lượng thức ăn tích luỹ trước đó.
Hiểu vòng đời này là hiểu vì sao nghề tằm ở Bảo Lộc vận hành theo nhịp như hiện nay: vì sao tằm con thường được nuôi ở cơ sở riêng, vì sao người nuôi thức đêm tuần cuối, vì sao kén phải bán nhanh. Bài viết đi theo từng giai đoạn, kèm những chi tiết người nuôi ở đây để ý.
Từ trứng đến lúc tằm nở
Trứng tằm nhỏ như hạt vừng, lúc mới đẻ màu vàng nhạt, sau chuyển dần sang xám hoặc tím than nếu là trứng đã thụ tinh. Ngài cái đẻ trứng trên giấy hoặc vải, mỗi ngài vài trăm trứng. Ở các cơ sở giống, trứng được kiểm bệnh trước khi đem nhân, vì có những bệnh truyền thẳng từ mẹ sang con qua trứng, nhất là bệnh gai.
Giống tằm lưỡng hệ nuôi ở Bảo Lộc có đặc điểm là trứng cần được xử lý để nở đúng lúc người nuôi muốn, chứ không tự nở liên tục như tằm đa hệ. Đây là phần việc kỹ thuật của cơ sở giống: bảo quản lạnh, xử lý để phá giai đoạn nghỉ của trứng, rồi ấp ở nhiệt độ và độ ẩm ổn định. Người nuôi bình thường ít khi tự làm khâu này.
Khi sắp nở, trứng chuyển màu nhạt dần ở chóp, gọi là trứng "điểm đầu". Tằm vừa nở đen, có lông, dài chỉ vài milimét, người nuôi gọi là tằm kiến vì trông như con kiến. Từ lúc này, đồng hồ của một lứa tằm bắt đầu chạy, và lá dâu non thái nhỏ phải sẵn sàng.
Năm tuổi tằm và những gì thay đổi
Tằm lột xác bốn lần, chia đời ấu trùng thành năm tuổi. Bảng dưới mô tả khái quát; số ngày thay đổi theo giống, nhiệt độ và chất lượng lá, nên chỉ nên đọc như khung tham khảo.
| Tuổi | Hình dáng | Thức ăn và chăm sóc | Điều người nuôi lo nhất |
|---|---|---|---|
| Tuổi một | Tằm kiến đen, nhỏ | Lá non thái nhỏ, giữ ấm và ẩm | Mất nhiệt, lá khô, mầm bệnh |
| Tuổi hai | Lông thưa dần, thân nhạt màu | Lá non vừa, rải thưa ra | Ẩm độ thất thường |
| Tuổi ba | Thân trắng ngà, rõ đốt | Lá bánh tẻ, thường chuyển từ cơ sở tằm con về hộ | Sốc khi vận chuyển |
| Tuổi bốn | Thân lớn nhanh | Lá trưởng thành, có thể cho ăn cả cành | Thông gió, mật độ quá dày |
| Tuổi năm | Thân to bằng ngón tay, dài nhất | Ăn nhiều nhất đời, nhiều bữa mỗi ngày | Thiếu lá, bệnh, nóng bức |
Giữa hai tuổi có một lúc tằm ngừng ăn, ngẩng đầu đứng yên, người nuôi gọi là tằm ngủ. Đây là lúc lớp da cũ sắp tróc. Rải lá vào lúc tằm ngủ là sai, vì lá sẽ đè lên tằm và ẩm thêm. Người có nghề nhìn mặt giàn tằm là biết lứa đang ngủ hay đã dậy.
Tuổi năm: giai đoạn quyết định lượng tơ
Người trong nghề thường nói phần lớn lượng lá dâu mà một con tằm ăn cả đời, vào khoảng bốn phần năm, rơi vào tuổi năm. Đây cũng là lúc tuyến tơ trong cơ thể tằm phát triển nhanh nhất. Tuyến tơ là hai ống dài chạy dọc thân, tích chất lỏng mà sau này sẽ đông lại thành sợi. Tằm tuổi năm được ăn no, lá tốt, thì tuyến tơ đầy, kén dày.
Vì thế tuần tuổi năm là tuần căng nhất của nhà nuôi. Một giàn tằm vài hộp trứng có thể ngốn nhiều tạ lá mỗi ngày, cắt không kịp là tằm đói, kén mỏng. Ở Bảo Lộc, nhiều hộ thuê thêm người cắt dâu trong tuần này, hoặc nhờ người thân trong xóm phụ, rồi trả công lại khi nhà kia đến lứa.
Tuổi năm cũng là lúc bệnh dễ bùng nhất do tằm dày, phân nhiều, ẩm tăng. Người nuôi dọn phân thường xuyên, rắc vôi bột để hút ẩm, mở cửa thông gió. Gặp con tằm có dấu hiệu lạ, như thân bủng nước, đốm đen hay cứng lại phủ mốc trắng, họ nhặt ra ngay và xử lý xa nhà nuôi.
Tằm chín, lên né và nhả tơ
Hết tuổi năm, tằm ngừng ăn, thân co ngắn lại, màu chuyển trong như sáp, đầu ngẩng lên tìm chỗ bám. Người ta gọi đó là tằm chín. Tằm chín thải hết phân lỏng cuối cùng rồi mới bắt đầu nhả tơ. Đây là lúc phải đưa tằm lên né, tức khung có các ô hoặc khe để mỗi con chiếm một chỗ làm kén.
Tằm nhả tơ bằng cách lắc đầu theo hình số tám liên tục, đầu tiên tạo một lớp lưới tơ lỏng để bám, sau đó quấn dần thành vỏ kén từ ngoài vào trong. Sợi tơ thực ra là hai sợi protein mảnh dính nhau bằng lớp keo. Phần lõi gọi là fibroin, tạo nên độ bền và độ bóng của lụa; phần keo bọc ngoài gọi là sericin, chiếm một phần đáng kể khối lượng tơ, sau này bị loại bỏ khi chuội.
Quá trình nhả tơ kéo dài khoảng hai đến ba ngày. Khi xong, tằm lột lớp da cuối cùng ngay trong kén và hoá nhộng. Một cái kén tằm lưỡng hệ có thể chứa một sợi tơ liền dài từ vài trăm đến hơn một nghìn mét, tuỳ giống và điều kiện nuôi. Người nuôi chờ thêm vài ngày cho nhộng cứng rồi mới gỡ kén, gỡ sớm nhộng còn non dễ vỡ, làm bẩn kén.
Nhộng, ngài và vì sao kén thương phẩm không được để nở
Nếu để yên, nhộng trong kén sẽ phát triển thành ngài sau chừng hơn một tuần đến hai tuần. Ngài tiết một chất làm mềm đầu kén rồi chui ra, để lại một lỗ thủng. Sợi tơ liền bị cắt thành nhiều đoạn ngắn, kén đó không ươm thành tơ liên tục được nữa, chỉ dùng làm tơ vụn, giá thấp hơn nhiều.
Đó là lý do kén thương phẩm phải được xử lý trước khi ngài kịp nở: hoặc ươm ngay khi còn tươi, hoặc sấy, hấp để nhộng chết và kén khô, giữ được lâu chờ ươm. Ở Bảo Lộc, vì xưởng ươm ở gần, nhiều kén đi thẳng từ nhà nuôi vào xưởng trong vài ngày. Nhộng sau khi ươm là phụ phẩm, được bán làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi.
Chỉ một phần nhỏ kén được để nở, ở cơ sở giống. Ngài tằm dâu không bay được, cánh nhỏ so với thân, gần như chỉ sống để giao phối và đẻ trứng rồi chết sau vài ngày. Sau hàng nghìn năm thuần hoá, con tằm dâu đã hoàn toàn phụ thuộc vào con người; không có giống hoang nào sống được như nó ngoài tự nhiên.
Những điều người nuôi ở Bảo Lộc hay dặn nhau
Lá phải sạch và khô. Lá dâu dính nước mưa, sương đọng hay bụi thuốc là nguồn bệnh số một. Mùa mưa, nhiều nhà làm giàn hong lá có mái che, quạt cho ráo rồi mới rải.
Tránh mọi loại thuốc xịt. Thuốc diệt muỗi, thuốc trừ sâu phun ở vườn cà phê bên cạnh, thậm chí khói thuốc lá có thể làm cả lứa tằm chết hoặc không nhả tơ. Đây là chuyện hay gây xích mích hàng xóm ở vùng ven Bảo Lộc.
Đừng nuôi quá dày. Tằm chen nhau thì ăn không đều, ẩm cao, kén nhỏ và nhiều kén đôi. Giãn tằm theo tuổi là việc nhỏ nhưng có hiệu quả rõ.
Giữ vệ sinh giữa hai lứa. Hết một lứa, nhà nuôi và dụng cụ được dọn sạch, khử trùng, để trống vài ngày trước lứa sau, nhằm cắt vòng lây của mầm bệnh.
Không cho ăn lúc tằm ngủ. Thấy phần lớn giàn tằm đứng yên, ngẩng đầu là ngưng rải lá, rắc chút vôi cho khô mặt giàn. Chờ tằm dậy đều mới cho ăn lại, nếu không con dậy trước ăn no, con dậy sau đói, lứa tằm lớn lệch nhau.
Ghi lại ngày của từng lứa. Người nuôi lâu năm hay ghi ngày nhận tằm, ngày từng lần ngủ, ngày lên né lên tường hoặc vào sổ. Lứa sau chậm hay nhanh bất thường so với lứa trước là dấu hiệu để xem lại lá, nhiệt độ hay giống.
Nhiệt độ và độ ẩm kéo dài hay rút ngắn vòng đời
Con tằm là động vật biến nhiệt: thân nhiệt theo nhiệt độ không khí. Trời ấm hơn một chút thì tằm ăn nhanh, lớn nhanh, vòng đời rút ngắn; trời lạnh thì mọi thứ chậm lại. Tằm lưỡng hệ ưa khoảng mát vừa phải, và ở Bảo Lộc nhà nuôi bình thường đã nằm gần khoảng đó trong phần lớn năm, nên lứa tằm ở đây thường đi đều, ít bị kéo dài hay dồn ép.
Những đợt nóng bất thường cuối mùa khô là lúc người nuôi lo nhất. Tằm tuổi năm gặp nóng thì ăn kém, dễ bệnh, kén nhỏ, tơ ngắn. Người ta mở hết cửa lưới, che mái thêm lớp lưới đen, phun sương ra sân chứ không phun vào tằm, có nhà dùng quạt hút gió. Ngược lại, những tuần mưa dầm lạnh giữa mùa mưa làm tằm chậm lớn và nấm bệnh phát triển, nên nhà nuôi lại phải đóng bớt cửa, đốt ấm nhẹ hoặc dùng bóng đèn sưởi.
Độ ẩm cũng tác động theo tuổi. Tằm con cần ẩm cao hơn để lá non không khô quắt; tằm lớn lại cần khô thoáng để phân không ẩm mốc. Lúc nhả tơ, không khí quá ẩm làm kén lâu khô, sợi tơ dễ dính nhau, ươm khó. Vì vậy xưởng ươm ở Bảo Lộc khi mua kén hay hỏi kén lên né ngày nào, trời lúc đó ra sao, chứ không chỉ nhìn bề ngoài.
Tằm ăn rỗi và con tằm trong lời ăn tiếng nói
Người Việt có chữ "ăn rỗi" để chỉ giai đoạn tằm tuổi năm ăn ngấu nghiến, và từ đó có câu so sánh ai đó ăn khoẻ, ăn liên tục "như tằm ăn rỗi". Ở Bảo Lộc, câu ấy không phải hình ảnh văn chương mà là âm thanh có thật: đứng trong nhà nuôi lúc tằm ăn rỗi, tiếng lá bị gặm nghe rõ như mưa lắc rắc trên mái.
Văn học cũng dùng con tằm để nói chuyện tình nghĩa. Câu thơ quen thuộc "con tằm đến thác vẫn còn vương tơ" mượn hình ảnh con tằm nhả tơ đến lúc chết để nói về sự gắn bó không dứt. Những thành ngữ như "tằm ăn lên" để chỉ sự lấn dần từng chút cũng lấy từ cách con tằm gặm lá, mỗi lần một mẩu mà hết cả tàu lá.
Đối với người nuôi, ngôn ngữ nghề có những chữ riêng: tằm kiến, tằm ngủ, tằm dậy, tằm chín, lên né, gỡ kén. Người mới về Bảo Lộc nghe hàng xóm nói "nhà đang chín" hay "mai lên né" thì hiểu đó là lịch làm việc của cả gia đình trong vài ngày tới. Hiểu những chữ này là bước đầu tiên để nói chuyện được với người làm nghề, và để biết lúc nào không nên rủ họ đi đâu xa.
Câu hỏi thường gặp
Một con tằm sống được bao lâu?
Tính từ lúc nở đến khi ngài chết, đời một con tằm khoảng năm đến bảy tuần, tuỳ giống và nhiệt độ. Trong đó giai đoạn ăn lá kéo dài chừng ba tuần đến gần một tháng, giai đoạn nhộng trong kén hơn một tuần đến hai tuần, ngài chỉ sống vài ngày.
Tằm có ăn lá gì khác ngoài lá dâu không?
Tằm dâu gần như chỉ ăn lá dâu. Có thức ăn nhân tạo dạng bột trộn lá dâu dùng cho tằm con ở một số nơi, nhưng nghề nuôi ở Bảo Lộc chủ yếu vẫn dùng lá dâu tươi. Các loài tằm khác như tằm sắn, tằm thầu dầu là loài khác, cho tơ khác.
Vì sao gọi là tằm chín?
Đó là cách gọi dân gian cho lúc tằm ngừng ăn, thân trong như sáp và sẵn sàng nhả tơ, giống như trái cây đến lúc chín. Bắt lên né đúng lúc tằm chín thì kén đẹp; sớm quá tằm bò lung tung, muộn quá tằm nhả tơ bừa ra giàn.
Sợi tơ trong một kén dài bao nhiêu?
Với tằm lưỡng hệ, sợi tơ liền trong một kén thường dài từ vài trăm đến hơn một nghìn mét. Con số thực tế khác nhau theo giống, mùa nuôi và cách chăm. Khi ươm, phần ngoài cùng và lớp sát nhộng thường bị loại vì sợi không đều.
Ngài tằm có bay được không?
Ngài tằm dâu gần như không bay được do thân nặng, cánh nhỏ và quá trình thuần hoá lâu đời. Ngài chủ yếu bò quanh chỗ nở, giao phối, đẻ trứng rồi chết sau vài ngày, không ăn uống gì.
Trẻ con chạm vào tằm có sao không?
Con tằm không cắn, không có nọc. Vấn đề là ngược lại: tay có mùi xà phòng thơm, kem chống nắng hay thuốc chống muỗi có thể làm tằm bệnh. Nếu muốn cho trẻ xem, hãy hỏi chủ nhà và rửa tay sạch bằng nước trước.