Cách chắc nhất để biết vải có phải tơ tằm là đốt thử một sợi rút từ mép vải: tơ tằm cháy chậm, tự tắt khi rời lửa, có mùi như tóc cháy, tro đen mủn bóp tan ra bột; sợi tổng hợp thì co lại, chảy thành giọt, có mùi nhựa và để lại hạt cứng. Các dấu hiệu khác như độ bóng dịu, cảm giác ấm lên khi cầm, tiếng sột soạt khi vò chỉ để tham khảo, vì vải giả ngày càng giống.
Ở Bảo Lộc, cũng như ở bất cứ nơi bán lụa nào, có lụa tơ tằm nguyên chất, lụa pha, và vải bóng từ sợi khác được gọi chung là "lụa". Không phải người bán nào cũng cố tình lừa; nhiều khi chính tên gọi thương mại đã mập mờ. Bài này giúp bạn tự kiểm và biết hỏi gì.
Vì sao lụa tơ tằm hay bị nhầm và bị giả
Tơ tằm là sợi protein tự nhiên, sản lượng hạn chế, công làm nhiều nên giá cao hơn hẳn các loại sợi khác. Trong khi đó, các sợi tổng hợp như polyester, hay sợi nhân tạo từ cellulose như viscose, có thể được làm bóng, mảnh, rủ, nhìn qua rất giống lụa. Khoảng cách giá lớn và sự giống nhau bề ngoài là đủ để sinh ra hàng nhầm và hàng giả.
Thêm vào đó, chữ "lụa" trong tiếng Việt và chữ "silk" trong tiếng Anh thường được dùng như một tính từ chỉ vẻ ngoài: lụa satin, lụa phi, lụa lạnh, lụa ngọc trai, silk touch. Những cái tên ấy không nói gì về thành phần. Một chiếc khăn ghi "silk feeling" chỉ có nghĩa là cảm giác giống lụa.
Kỹ thuật làm vải cũng tiến xa: có loại polyester sợi siêu mảnh cho cảm giác mềm, rủ không thua lụa, có loại viscose được hoàn tất để bóng dịu như tơ. Mười năm trước, sờ tay có thể đoán khá đúng; nay người bán vải lâu năm cũng có lúc phải đốt thử mới chắc.
Vùng có nghề tơ như Bảo Lộc không miễn nhiễm. Khách du lịch thường tin rằng mua ở vùng tơ là mua đúng tơ, nên kém cảnh giác hơn. Cửa hàng nghiêm túc sẽ phân biệt rõ hàng tơ tằm nguyên chất, hàng pha và hàng không phải tơ tằm; bạn nên chọn nơi chịu nói rõ điều đó.
Thử đốt: cách làm cho đúng và an toàn
Thử đốt là cách dân gian nhưng có cơ sở khoa học: các loại sợi có thành phần khác nhau thì cháy khác nhau. Làm theo các bước sau, ở nơi thoáng, xa vật dễ cháy.
- Xin người bán rút một vài sợi từ mép vải, hoặc một mẩu vải rất nhỏ ở phần thừa. Đừng tự cắt hàng của người ta.
- Đặt sợi lên một đĩa sứ hoặc kẹp bằng nhíp, không cầm tay trần.
- Đưa đầu sợi vào sát mép ngọn lửa bật lửa trong một hai giây rồi rút ra.
- Quan sát: sợi cháy nhanh hay chậm, có tự tắt khi rời lửa không, có chảy giọt không, khói màu gì.
- Ngửi mùi khói một cách cẩn thận, phẩy tay chứ không hít sát.
- Để nguội rồi bóp tro giữa hai ngón tay: tro mủn ra bột hay thành hạt cứng.
- Thử cả sợi dọc và sợi ngang, vì có loại vải chỉ pha ở một chiều.
Nếu cửa hàng từ chối cho thử bất cứ sợi nào với hàng giá cao, đó là một thông tin đáng để bạn cân nhắc. Ngược lại, nhiều nơi bán lụa tử tế ở Bảo Lộc tự đề nghị đốt thử cho khách xem.
Đọc kết quả đốt thử
Bảng dưới tóm tắt kết quả thường gặp. Vải pha sẽ cho kết quả lẫn, ví dụ phần tro có cả bột mủn lẫn hạt cứng.
| Loại sợi | Cách cháy | Mùi | Tro |
|---|---|---|---|
| Tơ tằm | Cháy chậm, hơi co, tự tắt khi rời lửa | Như tóc hoặc lông cháy | Đen, giòn, bóp tan thành bột |
| Len (cũng là protein) | Giống tơ tằm | Như tóc cháy, nồng hơn | Đen, giòn, bóp tan |
| Polyester, nylon | Co rút, chảy thành giọt, cháy tiếp | Mùi nhựa, hoá chất | Hạt cứng, đen, không bóp vỡ |
| Viscose, rayon | Cháy nhanh như giấy, có tàn đỏ | Như giấy cháy | Tro mịn, xám, rất ít |
| Bông, lanh | Cháy nhanh, có tàn đỏ | Như giấy cháy | Tro xám mịn |
Chú ý: tơ tằm và len cho kết quả gần giống nhau vì đều là sợi protein, nhưng len rất hiếm khi bị bán dưới tên lụa vì mặt vải khác hẳn. Viscose là thứ hay bị nhầm nhất với lụa vì cũng mềm, rủ, bóng, và đốt cũng không chảy nhựa như polyester; mùi giấy cháy và tro xám là dấu hiệu để phân biệt.
Những dấu hiệu nhìn và sờ
Độ bóng. Lụa tơ tằm có ánh bóng dịu, đổi sắc nhẹ khi nghiêng vải dưới ánh sáng, như ánh ngọc trai. Polyester bóng thường bóng đều, gắt, có vẻ "nhựa". Nhưng satin polyester loại tốt có thể rất giống, nên đây chỉ là gợi ý.
Nhiệt độ khi cầm. Cầm lụa tơ tằm một lúc, vải ấm lên theo tay. Vải tổng hợp thường giữ cảm giác mát lạnh trơn tuột lâu hơn. Dấu hiệu này khó nhận nếu chưa quen.
Vò và thả. Vò nhẹ một góc lụa tơ tằm rồi thả ra, nếp nhăn thường giãn dần nhưng vẫn để lại vết mờ. Polyester hầu như không nhăn, bật lại ngay. Tuy vậy lụa đã xử lý chống nhăn có thể ít nhăn.
Tiếng vải. Lụa tơ tằm khi chà hai lớp vào nhau phát ra tiếng sột soạt khô nhẹ, người trong nghề gọi là tiếng kêu của tơ. Không phải loại lụa nào cũng rõ.
Mép vải và mặt trái. Nhìn mép vải và mặt trái để thấy sợi có đều không, có chỗ gút sợi tự nhiên không. Vải in đẹp ở mặt phải nhưng mặt trái bạc trắng thường là vải in một mặt, cần hỏi kỹ.
Những tên gọi thương mại dễ gây nhầm
Tên gọi dưới đây thường gặp ở chợ vải và cửa hàng. Cột thứ hai là thực tế hay gặp, không phải quy tắc tuyệt đối; mỗi lô hàng vẫn phải hỏi thành phần và thử.
| Tên gọi | Thường là | Nên hỏi gì |
|---|---|---|
| Lụa tơ tằm, 100% silk | Tơ tằm nguyên chất nếu người bán chịu ghi rõ | Ghi thành phần lên hoá đơn được không |
| Lụa tằm pha, silk blend | Tơ tằm pha cotton, viscose hoặc polyester | Tỷ lệ phần trăm từng loại sợi |
| Lụa satin, phi bóng | Phần lớn là polyester dệt vân đoạn | Có phải satin tơ tằm không |
| Lụa lạnh, lụa ngọc trai | Thường là sợi tổng hợp làm bóng, mát tay | Thành phần sợi thật sự là gì |
| Lụa nhân tạo, tơ nhân tạo | Viscose, rayon hoặc sợi tái sinh khác | Có tơ tằm hay không |
| Silk touch, silky | Mô tả cảm giác, không nói về thành phần | Vải làm từ sợi gì |
Đọc bảng này không để nghi ngờ mọi người bán, mà để biết hỏi đúng câu. Một người bán đàng hoàng sẽ trả lời rõ ràng; người bán né tránh câu hỏi về thành phần là thông tin quan trọng cho quyết định của bạn.
Ở chiều ngược lại, cũng đừng vì một cái tên mà coi thường hàng. Satin polyester tốt vẫn là vải đẹp, dễ giặt, hợp với nhiều nhu cầu, miễn là nó được bán đúng tên và đúng giá của nó.
Lụa pha và cách đọc thông tin trên nhãn
Lụa pha không phải hàng giả nếu được nói rõ. Pha tơ tằm với cotton, với viscose hay với polyester giúp giảm giá, tăng độ bền, giảm nhăn. Vấn đề chỉ nảy sinh khi hàng pha được bán như hàng nguyên chất. Một tấm vải ghi rõ tỷ lệ phần trăm từng loại sợi là tấm vải có người chịu trách nhiệm cho thông tin.
Khi đọc nhãn, chú ý cách ghi thành phần chứ không phải tên vải. "100% tơ tằm", "100% silk" là thông tin thành phần. "Lụa satin", "lụa lạnh", "lụa ngọc trai", "silky", "silk touch" là tên gọi hoặc mô tả bề mặt. Những mặt hàng không có nhãn, chỉ có lời nói của người bán, thì càng nên thử và hỏi kỹ.
Với hàng may sẵn như áo, váy, khăn, nên hỏi cả vải chính lẫn vải lót, chỉ may. Có những chiếc áo vải chính là tơ tằm nhưng lót polyester, không sai, nhưng ảnh hưởng tới cảm giác mặc và cách giặt. Hỏi rõ trước khi mua đỡ được nhiều tranh cãi sau đó.
Những hiểu lầm hay gặp
Vải càng bóng càng là tơ tằm thật. Sai. Nhiều loại lụa tơ tằm như lụa trơn, đũi, crepe có độ bóng dịu hoặc mờ; vải tổng hợp thì có thể bóng hơn tơ tằm.
Mua ở vùng tơ là chắc chắn đúng tơ. Không chắc. Vùng tơ có nhiều tơ thật, nhưng cửa hàng có thể bán cả hàng nhập từ nơi khác. Thử và hỏi vẫn là cách đúng.
Giá cao là đảm bảo. Giá cao chỉ là dấu hiệu, không phải bằng chứng. Hàng giả bán giá cao mới là loại gây thiệt hại nhiều nhất.
Lụa thật thì không bao giờ nhăn. Ngược lại, lụa tơ tằm nguyên chất khá dễ nhăn, đặc biệt lụa mỏng. Vải hoàn toàn không nhăn thường là sợi tổng hợp hoặc đã xử lý.
Lụa pha là lụa giả. Không đúng. Lụa pha là một loại hàng hợp lệ nếu ghi rõ thành phần, có ưu điểm riêng về độ bền và giá.
Khi đã mua phải hàng không đúng như lời người bán
Nếu sau khi mua bạn thử và thấy hàng không đúng thành phần người bán nói, hãy giữ lại hoá đơn, tin nhắn, ảnh sản phẩm và phần sợi đã thử. Liên hệ lại người bán trước, nói rõ điều bạn thấy và đề nghị đổi, trả. Nhiều trường hợp được giải quyết ở bước này, nhất là khi người bán cũng không biết hàng mình nhập không đúng.
Nếu không giải quyết được, bạn có thể phản ánh với cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoặc quản lý thị trường theo quy định hiện hành. Thủ tục cụ thể nên tra trên cổng thông tin chính thức. Bài này không đưa số điện thoại hay địa chỉ vì chúng có thể thay đổi sau sáp nhập.
Một lời khuyên thực tế khác là giữ lại một mẩu vải hoặc vài sợi rút từ mép khi mua hàng giá trị cao, cất cùng hoá đơn. Nếu sau này có tranh chấp, bạn có mẫu để thử hoặc đưa đi kiểm, thay vì phải cắt vào chính món đồ đã may.
Cách tốt nhất vẫn là phòng từ đầu: mua ở nơi chịu ghi thành phần lên hoá đơn, cho thử sợi, giải thích rõ hàng làm ở đâu. Những nơi như vậy ở Bảo Lộc không hiếm, và chính họ là những người muốn tên tuổi lụa của vùng được giữ gìn.
Câu hỏi thường gặp
Thử đốt có làm hỏng vải không?
Nếu chỉ đốt một hai sợi rút ở mép hoặc mẩu vải thừa thì không ảnh hưởng tới phần vải dùng. Không bao giờ đốt trực tiếp lên vải chính. Luôn xin phép người bán trước khi rút sợi.
Có cách thử nào không cần đốt?
Có những cách thử bằng hoá chất trong phòng thí nghiệm, nhưng không phù hợp tại cửa hàng. Ngoài đốt thử, bạn chỉ có thể dựa vào cảm quan như nhìn, sờ, vò và thông tin thành phần. Với hàng giá trị cao, có thể yêu cầu giấy kiểm định nếu người bán có.
Lụa tơ tằm có gây dị ứng không?
Tơ tằm ít gây kích ứng với phần lớn người, nhưng không phải tuyệt đối. Thuốc nhuộm, chất hoàn tất hoặc keo tơ còn sót có thể gây phản ứng ở người nhạy cảm. Nếu da đỏ, ngứa sau khi mặc, nên ngưng dùng và gặp bác sĩ da liễu.
Viscose có phải là lụa nhân tạo không?
Viscose, rayon là sợi tái sinh từ cellulose của gỗ, tre, đôi khi được gọi là lụa nhân tạo vì mềm và bóng. Nó không phải tơ tằm, đốt cháy như giấy, tro xám mịn. Đây là loại hay bị nhầm với lụa nhất.
Vì sao lụa tơ tằm nguyên chất lại đắt?
Vì cần rất nhiều kén cho một mét vải, chuỗi làm ra nó dài từ trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ đến dệt, chuội, nhuộm, mỗi khâu tốn công và có hao hụt. Bài này không nêu giá; giá thực tế tuỳ loại lụa, độ dày và nơi bán.
Mua lụa làm quà, nên chọn loại nào ít rủi ro nhầm?
Chọn nơi ghi thành phần rõ trên nhãn hoặc hoá đơn, chọn mặt hàng người bán sẵn lòng cho thử sợi. Khăn lụa trơn hoặc lụa có hoa văn dệt thường dễ kiểm hơn hàng in đẹp nhiều lớp hay hàng may sẵn có lót.