Ươm tơ là công đoạn biến kén thành sợi tơ sống: kén được nấu cho keo tơ mềm, chải tìm đầu mối, rồi chập sợi của nhiều kén cùng lúc thành một sợi tơ đủ độ mảnh, cuộn lên guồng, sấy, đánh thành cuộn hoặc con tơ. Ở Bảo Lộc có cả xưởng ươm bằng máy tự động quy mô lớn lẫn xưởng ươm bán thủ công nhỏ; tơ sống ra từ đây là nguyên liệu cho dệt lụa trong nước và xuất khẩu.
Ươm tơ là phần nghề người ngoài ít thấy nhất nhưng là lý do Bảo Lộc được gọi là vùng tơ tằm. Bài viết giải thích từng bước theo nguyên lý chung của nghề, rồi gợi ý cách xem một xưởng ươm nếu bạn được mời vào, kèm vài điều nên để ý về an toàn và phép lịch sự.
Vì sao phải ươm: từ sợi kén đến sợi tơ
Sợi tơ của một cái kén rất mảnh, mảnh hơn sợi tóc nhiều lần, không đủ bền để dệt riêng. Muốn có sợi dệt được, người ta phải chập sợi từ nhiều kén lại với nhau, cho keo tơ dính chúng thành một sợi tơ thống nhất. Số kén chập tuỳ độ mảnh muốn có, thường từ vài kén đến khoảng chục kén cho các loại tơ phổ biến.
Khó ở chỗ mỗi sợi kén lại không đều từ đầu đến cuối: lớp ngoài dày hơn, càng vào trong càng mảnh. Khi một kén hết sợi hoặc đứt, phải nối ngay sợi kén khác vào để sợi tơ không bị mảnh đi. Người ươm thủ công làm việc này bằng tay và mắt; máy ươm tự động làm bằng cảm biến đo độ mảnh và bộ phận tự thêm kén.
Sản phẩm của ươm là tơ sống: sợi tơ còn nguyên keo, hơi cứng, màu trắng ngà, chưa bóng như lụa thành phẩm. Độ bóng và mềm chỉ xuất hiện sau khâu chuội keo, thường làm ở xưởng dệt hoặc hoàn tất. Vì vậy người lần đầu thấy cuộn tơ sống hay ngạc nhiên vì nó không giống tấm lụa mềm mượt mình tưởng tượng.
Các bước ươm tơ
Quy trình ở các xưởng khác nhau về chi tiết và mức tự động, nhưng đều đi qua những bước cơ bản sau.
- Lựa và phân loại kén. Kén tốt, kén đôi, kén mỏng, kén bẩn được tách ra. Kén cùng cỡ, cùng độ dày vỏ được ươm cùng mẻ để sợi đều.
- Nấu kén. Kén được ngâm, hấp hoặc nấu trong nước nóng để keo tơ mềm ra, sợi dễ rút. Nấu non thì sợi khó ra, dễ đứt; nấu già thì kén nhũn, sợi rối.
- Chải tìm mối. Kén nấu xong được chải bằng chổi hoặc bộ phận quay để kéo lớp tơ rối bên ngoài, đến khi mỗi kén chỉ còn một đầu sợi sạch.
- Chập sợi và kéo tơ. Đầu mối của nhiều kén được gom qua một lỗ nhỏ, xoắn nhẹ cho keo dính, rồi kéo lên guồng quay.
- Thêm kén. Khi một kén hết hoặc đứt sợi, kén mới được thêm vào, bằng tay hoặc tự động, để giữ độ mảnh.
- Sấy và đánh cuộn. Tơ trên guồng được làm khô, sau đó đánh lại thành con tơ, cuộn tơ, buộc, cân và đóng kiện.
- Kiểm và phân cấp. Tơ được kiểm độ mảnh, độ đều, độ sạch, độ bền, rồi xếp cấp trước khi bán.
Mỗi bước đều có phế phẩm: lớp tơ rối khi chải mối, sợi đứt, lớp tơ trong cùng sát nhộng. Những phần này gom lại thành tơ phế, dùng kéo sợi làm vải thô hoặc các sản phẩm khác. Nhộng sau ươm được vớt ra, là một phụ phẩm có giá trị riêng.
Máy ươm tự động và ươm thủ công
Ươm thủ công, hay bán thủ công, là kiểu người thợ ngồi trước nồi nấu kén, tay chải mối, nối sợi, mắt canh độ mảnh, guồng quay bằng mô tơ. Năng suất thấp, độ đều của tơ phụ thuộc tay nghề, nhưng đầu tư ban đầu ít, hợp với xưởng nhỏ và với kén loại, kén không đều.
Máy ươm tự động là dàn máy dài nhiều đầu ươm, có bộ phận tự cấp kén, tự dò độ mảnh, tự thêm kén khi sợi mảnh đi. Một công nhân trông được nhiều đầu ươm. Tơ ra đều hơn, đạt cấp cao hơn, phù hợp với yêu cầu của các nhà dệt lụa cao cấp và thị trường xuất khẩu. Nhưng máy chỉ chạy tốt khi kén đều và tốt, nên xưởng có máy tự động khắt khe hơn khi mua kén.
Ở Bảo Lộc có cả hai kiểu, và chính sự hiện diện của các dàn máy tự động là điều làm vùng này khác nhiều nơi nuôi tằm khác trong nước. Kén lưỡng hệ trắng, đều của Lâm Đồng và máy ươm tự động đi với nhau: không có kén tốt thì máy không phát huy, không có máy thì kén tốt cũng chỉ ra tơ trung bình.
Tơ sống được xếp cấp ra sao
Tơ sống trên thị trường được phân cấp theo các chỉ tiêu như độ mảnh và độ đều của sợi, độ sạch (ít cục, ít gút), độ bền và độ giãn, số lần đứt khi đánh ống. Hệ thống cấp tơ thường dùng ký hiệu chữ A, tơ càng nhiều chữ A thì cấp càng cao. Tơ cấp cao đi vào dệt lụa mỏng, mịn; tơ cấp thấp dùng cho vải dày hơn hoặc pha.
Với người nuôi, chuyện cấp tơ nghe xa, nhưng thực ra nó quay về tận vườn dâu: kén tốt, đều mới ươm được tơ cấp cao. Với người mua lụa, cấp tơ giải thích vì sao hai tấm lụa đều ghi là tơ tằm lại khác hẳn nhau về độ mịn, độ đều màu và độ bền.
Thông tin về cấp tơ cụ thể của từng xưởng, sản lượng hay thị trường xuất khẩu là dữ liệu doanh nghiệp, thay đổi theo năm. Nếu cần số liệu, nên tìm trong báo cáo ngành hoặc hỏi trực tiếp doanh nghiệp; các con số truyền miệng thường đã cũ hoặc không rõ nguồn.
Nếu được vào xem một xưởng ươm
Một số xưởng ươm ở Bảo Lộc có đón khách tham quan, thường thông qua các công ty du lịch hoặc hẹn trước. Không phải xưởng nào cũng mở cửa, và xưởng đang sản xuất có quyền từ chối. Đừng tự đi vào chỉ vì cửa mở. Hỏi trước, đi theo người hướng dẫn, và đi đúng lối được chỉ.
Khi vào, bạn sẽ thấy trước hết là hơi nóng và mùi kén nấu, một mùi ngai ngái đặc trưng mà người địa phương nhận ra từ xa. Nên chú ý những chi tiết sau: kén trong nồi nấu chuyển màu ra sao, cách người thợ hoặc máy tìm mối, các sợi tơ mảnh lấp lánh chạy từ chậu nước lên guồng, cách thêm kén mới, và đống nhộng được vớt ra ở cuối dây chuyền. Nhìn kỹ một lúc, bạn sẽ thấy vì sao nghề này cần nhiều kiên nhẫn.
Về an toàn: sàn xưởng ươm thường ướt, trơn; nồi nấu và ống hơi nóng; guồng và máy quay liên tục. Đi giày đế bám, giữ trẻ nhỏ bên cạnh, không chạm vào máy, không thò tay vào chậu nước. Hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là chụp người làm việc; nhiều xưởng không muốn quay dây chuyền máy vì lý do riêng.
Những câu nên hỏi khi thăm xưởng
Kén ở đây lấy từ đâu? Câu này cho bạn thấy bức tranh vùng nguyên liệu: kén trong bốn phường, từ Bảo Lâm, Di Linh cũ, hay từ nơi khác trong tỉnh.
Xưởng ươm tơ cấp nào, bán cho ai? Người hướng dẫn có thể chỉ trả lời chung chung vì đó là thông tin kinh doanh, nhưng sẽ cho bạn hình dung tơ đi đâu sau khi rời Bảo Lộc.
Tơ phế và nhộng dùng làm gì? Câu trả lời cho thấy chuỗi phụ phẩm, một phần ít được biết của nghề.
Mùa nào xưởng chạy đều nhất? Giúp bạn hiểu nhịp nguyên liệu theo mùa mưa, mùa khô của vùng dâu, và vì sao có những tuần xưởng phải dùng kén khô trong kho thay cho kén tươi.
Một người thợ trông bao nhiêu đầu ươm? Câu hỏi đơn giản này cho thấy mức tự động của xưởng, và cho bạn hình dung công việc của người lao động ở đây nặng nhẹ ra sao.
Tơ ra khỏi đây còn qua những khâu nào? Người hướng dẫn thường sẽ kể tiếp về se tơ, dệt, chuội, nhuộm. Đó là cầu nối sang câu chuyện tấm lụa mà bạn có thể mua ở cửa hàng, và giúp bạn hiểu vì sao lụa thành phẩm có giá cao hơn tơ nhiều lần.
Nước, nhiệt và tay nghề: ba thứ quyết định một mẻ tơ
Người làm nghề ươm hay nói tơ đẹp hay xấu nằm ở nồi nấu. Nước dùng nấu kén cần sạch, ít khoáng; nước quá cứng hoặc nhiều phèn làm keo tơ phản ứng khác đi, tơ ra kém bóng và dễ cứng. Vì vậy nhiều xưởng có hệ thống lọc hoặc làm mềm nước, và chọn vị trí có nguồn nước ổn định. Bảo Lộc mưa nhiều, nguồn nước mặt dồi dào, là một thuận lợi cho nghề này.
Nhiệt độ nấu và thời gian nấu được chỉnh theo từng lô kén. Kén mùa mưa, kén khô lâu ngày, kén vỏ dày, kén vỏ mỏng, mỗi loại cần cách nấu khác nhau. Một mẻ nấu lệch vài phút có thể làm cả mẻ kén khó tìm mối hoặc sợi đứt liên tục. Ở xưởng máy tự động, các thông số này được cài đặt, nhưng vẫn cần người có kinh nghiệm theo dõi và chỉnh.
Cuối cùng là tay nghề. Ngay cả trên dàn máy hiện đại, người thợ vẫn phải xử lý sợi đứt, kén kẹt, nối mối khi máy báo. Ở xưởng bán thủ công, toàn bộ chất lượng sợi nằm trong mắt và tay người ươm. Những người thợ lâu năm ở Bảo Lộc nhìn sợi tơ chạy qua là biết độ mảnh có đều không, một kỹ năng phải mất nhiều năm mới có.
Ươm tơ và đời sống vùng ven phố
Xưởng ươm tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương, phần lớn là phụ nữ, làm theo ca. Ở một số khu ven Bảo Lộc, giờ tan ca của xưởng ươm là lúc đường đông, quán ăn sáng, quán nước đông khách. Người mới về thuê nhà gần xưởng nên để ý điều này.
Xưởng ươm cũng sinh ra nước thải từ nấu kén và mùi đặc trưng. Những xưởng làm tốt có hệ thống xử lý nước thải, thu gom nhộng ngay; xưởng nhỏ làm thiếu bài bản thì có thể gây phiền cho hàng xóm. Khi chọn chỗ ở, bạn nên đi một vòng ở các giờ khác nhau để tự cảm nhận, thay vì chỉ nghe môi giới.
Với nhiều gia đình ở Bảo Lộc, xưởng ươm là nơi cả nhà gắn bó: cha mẹ nuôi tằm bán kén, con cái làm ở xưởng ươm, người quen chạy xe chở kén. Nhìn từ góc đó, ươm tơ không chỉ là một ngành công nghiệp nhỏ, mà là sợi dây nối vườn dâu ngoài đồi với đời sống trong phố.
Câu hỏi thường gặp
Tơ sống và lụa khác nhau thế nào?
Tơ sống là sợi tơ vừa ươm, còn nguyên lớp keo sericin nên hơi cứng, ít bóng. Lụa là vải đã dệt từ tơ, thường qua chuội để bỏ keo, nhờ đó mềm và bóng. Một xưởng ươm làm ra tơ sống; lụa ra đời ở xưởng dệt và hoàn tất.
Mùi ở xưởng ươm tơ có độc hại không?
Mùi chủ yếu từ kén và nhộng được nấu trong nước nóng, khó chịu với người lạ nhưng là mùi hữu cơ thông thường. Điều cần chú ý hơn là hơi nóng, sàn trơn và nước thải nếu xử lý kém. Người có vấn đề hô hấp nên hỏi bác sĩ trước khi đứng lâu trong xưởng.
Khách lẻ có vào xem xưởng ươm được không?
Một số xưởng nhận khách theo đoàn hoặc theo hẹn, một số không mở cửa. Cách đúng là hỏi nơi lưu trú, đơn vị du lịch địa phương hoặc liên hệ trước với xưởng. Không tự vào khu sản xuất khi chưa được phép.
Tơ phế có giá trị gì?
Tơ phế từ lớp tơ rối, kén đôi, kén thủng được kéo thành sợi tơ kéo, dùng dệt vải có bề mặt sần như đũi, làm chăn, gối, hoặc pha với sợi khác. Giá trị thấp hơn tơ sống liền, nhưng giúp tận dụng hết nguyên liệu.
Vì sao xưởng ươm thích kén lưỡng hệ trắng?
Kén lưỡng hệ to, vỏ dày, sợi dài và đều, rất hợp với máy ươm tự động. Tơ ươm ra đạt cấp cao hơn, phù hợp yêu cầu của nhà dệt lụa mỏng và thị trường xuất khẩu. Kén màu cũng ươm được nhưng thường cho tơ cấp thấp hơn.
Có thể mua tơ sống ở Bảo Lộc làm đồ thủ công không?
Một số xưởng hoặc cửa hàng có bán lẻ tơ, sợi tơ se hoặc tơ phế cho người làm thủ công. Lượng nhỏ thì nên hỏi tại chỗ; mua số lượng lớn là giao dịch kinh doanh, cần làm việc trực tiếp với doanh nghiệp.