Đồ lụa tơ tằm nên giặt tay trong nước lạnh hoặc hơi mát với xà phòng trung tính dành cho len, lụa; không ngâm lâu, không vò mạnh, không vắt xoắn; cuộn trong khăn bông để thấm nước rồi phơi phẳng nơi râm; ủi ở nhiệt độ thấp, mặt trái, có lót vải; cất ở chỗ khô thoáng, tránh nắng và long não đặt trực tiếp. Chất tẩy chứa clo là kẻ thù số một của lụa, vì nó phá huỷ sợi protein.
Bảo Lộc mưa nhiều, ẩm cao nửa năm, nên người ở đây có thêm một bài toán: giữ lụa khỏi ẩm mốc. Bài viết đi từ nguyên lý vì sao lụa cần chăm như vậy tới các tình huống thật như áo dài để lâu bị ố vàng, khăn bị mốc đốm, lụa bị bóng loáng vì ủi sai.
Hiểu sợi tơ để chăm cho đúng
Tơ tằm là protein, gần với tóc và len hơn là với bông hay polyester. Protein nhạy với nhiệt cao, với kiềm mạnh, với chất oxy hoá như thuốc tẩy clo, và với ánh nắng kéo dài. Vì vậy mọi lời khuyên chăm sóc lụa đều quay về một ý: đối xử với nó như đối xử với mái tóc, nhẹ nhàng, mát, dịu.
Sợi tơ khi ướt yếu hơn khi khô. Lúc ướt mà kéo, vắt, chà mạnh thì sợi dễ giãn, đứt, mặt vải bị xơ trắng, nhất là ở nách áo, cổ áo nơi có mồ hôi. Đây là lý do lụa chịu được mặc lâu năm nhưng lại hỏng nhanh sau vài lần giặt máy không đúng cách.
Màu trên lụa cũng nhạy. Thuốc nhuộm bám vào sợi protein qua các liên kết có thể bị nới ra khi gặp nước nóng, xà phòng kiềm mạnh hay ánh nắng trực tiếp. Lụa màu đậm như đỏ, tím, xanh than thường ra màu nhiều nhất trong vài lần giặt đầu, nên giặt riêng, không ngâm chung với đồ sáng màu, và xả bằng nước mát đến khi nước trong.
Mồ hôi và lăn khử mùi cũng ảnh hưởng tới lụa. Mồ hôi có muối và axit, để lâu không giặt sẽ làm vải ố vàng, giòn ở vùng nách. Lăn khử mùi chứa nhôm có thể để lại vệt cứng. Mặc áo lụa xong nên giặt sớm, không để dồn nhiều ngày.
Giặt tay đồ lụa từng bước
Đây là cách an toàn cho phần lớn đồ lụa tơ tằm. Luôn đọc nhãn trước; nếu nhãn ghi chỉ giặt khô thì làm theo nhãn.
- Thử màu: thấm một góc khuất bằng khăn ẩm có chút xà phòng, xem màu có ra không. Lụa nhuộm tự nhiên và lụa màu đậm hay ra màu ở vài lần giặt đầu.
- Pha chậu nước lạnh hoặc hơi mát với một lượng nhỏ xà phòng trung tính dành cho len, lụa. Không dùng bột giặt thường có chất tẩy, không dùng nước tẩy.
- Nhúng đồ lụa, nhẹ nhàng nhấn và đảo trong vài phút. Không ngâm qua đêm.
- Chỗ bẩn như cổ áo, nách áo thì xoa nhẹ bằng đầu ngón tay, không chà bàn chải.
- Xả nhiều lần bằng nước sạch cùng nhiệt độ cho hết xà phòng. Lần xả cuối có thể thêm vài giọt giấm trắng pha loãng để giữ màu và làm mềm, rồi xả lại nước sạch.
- Không vắt xoắn. Đặt đồ lụa lên khăn bông khô, cuộn lại và ấn nhẹ để khăn hút bớt nước.
- Trải phẳng hoặc treo trên mắc có vai tròn ở nơi râm, thoáng gió. Không phơi nắng trực tiếp.
Giặt máy chỉ nên làm khi máy có chế độ giặt lụa hoặc giặt tay, nước lạnh, vắt nhẹ, và đồ được cho vào túi lưới. Với áo dài, đồ có thêu, đồ có lót khác chất, giặt tay hoặc giặt khô vẫn an toàn hơn.
Ủi lụa không bị bóng, không cháy
Lụa nên ủi khi còn hơi ẩm, ở mức nhiệt thấp nhất của bàn ủi hoặc chế độ dành cho lụa. Ủi mặt trái; nếu phải ủi mặt phải thì lót một lớp vải cotton mỏng. Bàn ủi quá nóng sẽ làm sợi tơ cháy vàng, hoặc để lại vết bóng loáng không gỡ được.
Thứ tự ủi cũng có ích: ủi những phần nhỏ như cổ, tay áo trước, thân áo sau, để phần lớn không bị nhăn lại do cầm nắm. Ủi xong để áo nguội trên mắc rồi mới cất, vì lụa còn ấm dễ nhăn lại khi gấp. Với khăn lụa mỏng, nhiều khi chỉ cần trải phẳng lúc còn ẩm, vuốt nhẹ cho thẳng mép là khô đã phẳng, không cần bàn ủi.
Không xịt nước trực tiếp lên lụa khô để ủi, vì những giọt nước có thể để lại vết loang, nhất là lụa màu. Nếu lụa đã khô hẳn, cách làm an toàn hơn là phun hơi nước từ xa bằng bàn ủi hơi, hoặc treo trong phòng tắm có hơi nước nóng cho nếp nhăn tự giãn.
Bàn ủi hơi nước cầm tay rất hợp với lụa, nhất là áo dài và váy rủ: treo lên, hơi nước đi qua làm phẳng nếp mà không cần ép. Giữ khoảng cách vài phân, không để mặt bàn ủi chạm vào vải nếu không có lót.
Khí hậu ẩm Bảo Lộc và chuyện mốc, ố
Mùa mưa ở Bảo Lộc kéo dài nhiều tháng, có những tuần trời âm u, sương mù, quần áo phơi mấy ngày không khô hẳn. Tủ quần áo đặt sát tường ngoài, ít mở, là chỗ dễ sinh mốc. Đồ lụa cất trong túi nylon kín còn dễ hơn, vì hơi ẩm bị nhốt lại.
Kinh nghiệm của nhiều gia đình ở đây là cất lụa trong túi vải hoặc giấy không axit, đặt ở ngăn cao, thoáng của tủ, cho thêm gói hút ẩm. Thỉnh thoảng vào những ngày nắng ráo, mở tủ, mang đồ lụa ra treo nơi râm thoáng vài giờ cho hong. Tủ gỗ có thể đặt thêm bóng đèn sưởi nhỏ hoặc dùng máy hút ẩm trong phòng vào mùa mưa.
Đồ lụa đã có đốm mốc nhẹ thì giặt sớm theo cách nhẹ nhàng ở trên, phơi khô hẳn. Mốc lâu đã ăn vào sợi thì để lại vết khó tẩy; đừng dùng nước tẩy clo vì sẽ làm thủng hoặc vàng sợi. Với áo dài hoặc đồ có giá trị, nên đem tới tiệm giặt có kinh nghiệm xử lý lụa.
Xử lý các sự cố thường gặp
Các cách dưới đây là cách xử lý nhẹ nhàng tại nhà. Với đồ quý hoặc vết bẩn lớn, nên hỏi tiệm giặt chuyên đồ lụa.
| Sự cố | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý tại nhà | Không nên |
|---|---|---|---|
| Ố vàng vùng nách, cổ | Mồ hôi, lăn khử mùi để lâu | Giặt sớm, xả với chút giấm pha loãng | Dùng nước tẩy clo |
| Đốm mốc | Cất khi còn ẩm, tủ kín | Giặt nhẹ, phơi râm khô hẳn | Phơi nắng gắt để "diệt mốc" |
| Vết bóng do ủi | Ủi nóng, ủi mặt phải không lót | Phun hơi nước, đôi khi giảm bớt | Ủi lại nóng hơn |
| Loang nước | Giọt nước rơi lên lụa khô | Giặt cả món cho đều | Chỉ lau chỗ loang |
| Phai màu | Nắng, xà phòng mạnh, nước nóng | Phơi râm, xà phòng trung tính | Ngâm lâu, giặt chung đồ khác |
| Vết dầu mỡ | Thức ăn, son, kem | Thấm bằng giấy, xử lý sớm, nhờ tiệm | Chà mạnh, xăng dầu |
Nguyên tắc chung: xử lý càng sớm càng dễ, càng nhẹ tay càng an toàn. Một vết bẩn mới thấm bằng khăn sạch thường đi được với nước lạnh, còn để qua vài lần mặc là khó.
Cất giữ lâu ngày: áo dài, khăn, chăn lụa
Đồ lụa dùng không thường xuyên như áo dài lễ, khăn quà tặng nên được giặt sạch trước khi cất, vì vết mồ hôi, nước hoa để lâu sẽ thành vết ố. Áo dài treo trên mắc có vai tròn bọc vải, trong túi vải thoáng, không treo dồn quá chặt. Khăn và vải xấp gấp nhẹ, lót giấy mỏng giữa các nếp, định kỳ gấp lại ở chỗ khác để tránh hằn nếp lâu thành vệt.
Long não, băng phiến xua côn trùng nhưng không nên đặt trực tiếp lên lụa vì có thể để lại vết và mùi. Nhiều người dùng túi thơm từ gỗ, lá khô đặt ở góc tủ thay vì đặt sát vải. Gián và mọt vải có thể ăn lụa, nhất là chỗ có vết bẩn, nên tủ sạch là cách phòng tốt nhất.
Chăn, ruột gối tơ tằm thì phơi hong nơi râm thoáng định kỳ, tránh nắng gắt kéo dài, không giặt máy nếu nhà sản xuất không cho phép. Với những món như vậy, nên giữ lại phần hướng dẫn của người bán và làm theo, vì cấu tạo mỗi loại khác nhau.
Mặc lụa cho bền: thói quen hằng ngày
Đồ lụa bền hay không phụ thuộc nhiều vào lúc mặc hơn lúc giặt. Xịt nước hoa, keo xịt tóc nên làm trước khi mặc áo lụa và chờ khô, vì cồn và tinh dầu để lại vết loang. Đeo trang sức có móc, đồng hồ có cạnh sắc dễ làm sợi lụa bị kéo, nhất là lụa mỏng; một sợi bị kéo xước để lại vệt bóng chạy dọc vải rất khó sửa.
Đi xe máy ở Bảo Lộc, quần áo dễ dính bụi đất đỏ mùa khô và bùn mùa mưa. Đất đỏ bazan bám vào lụa để lâu khó giặt sạch, nên khi mặc áo dài lụa đi xe, nhiều người mặc thêm áo khoác mỏng hoặc áo mưa dáng dài. Về đến nơi, giũ nhẹ và để vết đất khô rồi phủi đi trước, đừng lấy khăn ướt chà ngay vì sẽ làm vết loang rộng ra.
Không nên mặc một chiếc áo lụa nhiều ngày liền. Cho áo nghỉ, treo thoáng một ngày giữa hai lần mặc giúp sợi hồi lại, mùi mồ hôi bay bớt, nếp nhăn tự giãn. Với áo dài, sau khi mặc nên treo ngay lên mắc, không vắt lên ghế hay gấp vội cho vào túi.
Lụa cũ và đồ lụa truyền đời
Ở nhiều gia đình Bảo Lộc có những tấm lụa, chiếc áo dài được mẹ, bà để lại, có khi đã vài chục năm. Lụa cũ thường giòn hơn, màu đã đổi, có vết ố thời gian. Đừng cố tẩy cho trắng lại; tẩy mạnh dễ làm sợi đứt từng mảng. Giặt nhẹ, phơi râm, cất cẩn thận đã là cách giữ tốt nhất.
Nếu muốn dùng lại, có thể nhờ thợ may chuyển thành món nhỏ hơn như khăn, túi, gối, để phần vải còn tốt được dùng tiếp. Một số người đóng khung trang trí. Với đồ có giá trị lịch sử gia đình, nên chụp ảnh, ghi lại ai mặc, dịp nào, để câu chuyện không mất theo tấm vải.
Chăm sóc lụa đúng cách không tốn nhiều, chỉ cần thay đổi vài thói quen: nước mát, xà phòng dịu, tay nhẹ, phơi râm, cất khô. Với vùng ẩm như Bảo Lộc, thêm một gói hút ẩm và một lần hong tủ mỗi tháng là đủ để đồ lụa đi cùng gia đình rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Có giặt lụa bằng dầu gội đầu được không?
Nhiều người dùng một lượng nhỏ dầu gội dịu không có chất làm bóng mạnh để giặt lụa, vì tơ là protein giống tóc. Cách này thường an toàn hơn bột giặt, nhưng vẫn nên thử ở góc khuất trước và xả thật sạch.
Lụa có cho vào máy sấy được không?
Không nên. Nhiệt và sự quay đảo trong máy sấy làm lụa co, nhăn khó ủi, phai màu và xơ sợi. Cứ để lụa khô tự nhiên ở nơi râm, thoáng, trải phẳng hoặc treo mắc.
Vì sao áo lụa trắng để lâu lại ngả vàng?
Do tơ tằm bị oxy hoá theo thời gian, cộng với vết mồ hôi, nước hoa, chất hoàn tất còn sót. Ánh sáng và độ ẩm làm quá trình nhanh hơn. Giặt sạch trước khi cất, cất nơi tối và khô giúp làm chậm, nhưng khó tránh hoàn toàn.
Giặt khô có tốt cho lụa không?
Giặt khô phù hợp với đồ lụa có cấu trúc phức tạp, có lót, có thêu hoặc ghi rõ trên nhãn. Nên chọn tiệm có kinh nghiệm với lụa và nói rõ chất vải. Với khăn, áo lụa đơn giản, giặt tay nhẹ thường đủ.
Đồ lụa bị côn trùng cắn thủng có vá được không?
Lỗ nhỏ có thể nhờ thợ mạng hoặc vá khéo, nhưng khó tiệp hoàn toàn với mặt vải. Trước khi vá, nên giặt sạch và kiểm tra tủ để diệt nguồn côn trùng, tránh hỏng thêm những món khác.
Mùa mưa ở Bảo Lộc có nên mặc áo lụa không?
Vẫn mặc được, nhưng tránh để áo lụa ướt mưa rồi để khô trên người hay để đống, vì dễ loang và ố. Về nhà nên giặt nhẹ hoặc ít nhất phơi khô ngay, và mang theo áo mưa che kín khi đi xe máy.