Kén tằm tốt ở Bảo Lộc là kén lưỡng hệ trắng đều, chắc tay, vỏ dày, hình bầu dục cân đối, sạch, không thủng, không đốm, ít kén đôi; người mua đánh giá chủ yếu qua tỷ lệ vỏ kén so với cả kén và độ đều của lô, vì đó là thứ quyết định lượng tơ và cấp tơ ươm ra. Kén tươi phải bán hoặc xử lý nhanh, vì chỉ sau khoảng hơn một tuần, ngài sẽ cắn thủng kén.
Kén là sản phẩm mà người nuôi cầm được trên tay sau mấy tuần làm việc, và là mắt xích mà xưởng ươm phụ thuộc hoàn toàn. Hiểu kén giúp người nuôi bán được giá phải chăng hơn, giúp người mới vào nghề biết mình đang làm đúng hay sai, và giúp khách thăm xưởng hiểu vì sao người ta lựa kén kỹ như lựa hạt giống.
Một cái kén được làm từ gì
Kén là lớp vỏ do con tằm nhả tơ quấn quanh mình trước khi hoá nhộng. Bóc một cái kén ra sẽ thấy ba lớp: lớp tơ lưới lỏng bên ngoài, lớp vỏ kén chắc ở giữa, và lớp tơ mỏng sát nhộng. Phần có giá trị ươm là lớp vỏ ở giữa; lớp ngoài và lớp trong cùng có sợi không đều, thường thành tơ phế.
Trọng lượng một cái kén tươi phần lớn là con nhộng bên trong. Phần vỏ kén chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ hơn, và tỷ lệ này, người trong nghề gọi là tỷ lệ vỏ kén hay tỷ lệ tơ, là thước đo quan trọng nhất. Hai lô kén cùng nặng như nhau, lô nào vỏ dày hơn thì ươm ra nhiều tơ hơn.
Tằm lưỡng hệ nuôi ở Bảo Lộc cho kén trắng, to cỡ đầu ngón tay cái, eo nhẹ ở giữa hoặc bầu dục đều tuỳ giống. Ấn nhẹ thấy chắc, đàn hồi, không lún. Lắc gần tai nghe tiếng nhộng lục cục khô là kén đã đủ ngày; nghe nhão hoặc không thấy gì là có vấn đề.
Kén tốt và các loại kén bị loại
Bảng dưới gom các loại kén người mua thường tách ra khi kiểm lô. Tên gọi có thể khác nhau giữa các vùng, nhưng đặc điểm thì giống nhau.
| Loại kén | Nhận biết | Nguyên nhân thường gặp | Ảnh hưởng khi ươm |
|---|---|---|---|
| Kén tốt | Trắng đều, chắc, hình cân đối, sạch | Tằm khoẻ, lá tốt, né ô vuông, nhà khô | Ươm liên tục, tơ đều |
| Kén đôi | To bất thường, hai con chung một kén | Né chật, tằm lên né dày | Sợi rối, chỉ dùng cho tơ thô |
| Kén mỏng | Ấn lún, nhẹ tay, thấy bóng nhộng | Tằm đói, bệnh nhẹ, nóng lúc nhả tơ | Ít tơ, dễ đứt khi ươm |
| Kén bẩn, kén đốm | Có vết nâu, vàng, đen ở vỏ | Nhộng chết thối trong kén, phân, nước tiểu tằm | Phải loại hoặc ươm riêng |
| Kén thủng | Có lỗ ở đầu | Ngài đã cắn ra, hoặc chuột, kiến | Không ươm liên tục được |
| Kén dị hình | Méo, dẹt, nhọn đầu | Né không phù hợp, tằm nhả tơ khó khăn | Tơ không đều, năng suất thấp |
Một lô kén có nhiều kén loại không chỉ bị trả giá thấp cho phần loại, mà thường bị đánh giá thấp cả lô. Vì thế người nuôi cẩn thận thường tự lựa trước khi bán, để kén loại sang bao riêng.
Người mua kén đánh giá thế nào
Khi mua kén, người thu mua hoặc nhân viên xưởng ươm thường bốc ngẫu nhiên vài nắm ở nhiều bao, nhìn màu, sờ độ chắc, đếm tỷ lệ kén loại. Ở những nơi làm bài bản hơn, họ lấy mẫu cắt kén, cân vỏ và nhộng riêng để tính tỷ lệ vỏ kén, hoặc ươm thử một lượng nhỏ để xem tơ ra bao nhiêu.
Người nuôi ở Bảo Lộc hay nói giá kén "theo ký", nhưng thật ra ký kén nào cũng được nhân với một hệ số chất lượng, ngầm hoặc công khai. Kén vỏ dày, đều thì được nâng giá; kén mỏng, nhiều kén đôi thì bị trừ. Sự chênh lệch giữa lô tốt và lô trung bình có thể đáng kể, đủ để người nuôi thấy công sức giữ lá sạch, dùng né ô vuông là đáng.
Tranh cãi giữa người bán và người mua kén phần lớn nằm ở cách đánh giá chất lượng. Lời khuyên của các hộ lâu năm là bán cho nơi có cách kiểm rõ ràng, được hỏi và được xem tận mắt, và giữ quan hệ lâu dài thay vì chạy theo chênh lệch nhỏ của một lần bán.
Một chi tiết người mới hay thắc mắc là cân. Kén tươi mất nước dần theo giờ, nên cân buổi sáng và buổi chiều cùng một bao đã khác. Người bán và người mua thường thống nhất cân ngay khi giao, cân trước mặt nhau, bao bì trừ bì rõ ràng. Hộ nuôi cẩn thận có cân riêng ở nhà để tự đối chiếu, không phải vì nghi ngờ ai mà để chính mình biết lứa đó được bao nhiêu kén trên một hộp trứng, con số dùng để so các lứa với nhau.
Vì sao kén tươi phải đi nhanh
Từ lúc tằm làm xong kén, đồng hồ sinh học của nhộng tiếp tục chạy. Sau chừng hơn một tuần đến hai tuần, tuỳ nhiệt độ, ngài sẽ nở và cắn kén. Ngoài ra, kén tươi còn ẩm, để đống dày dễ nóng, nhộng chết thối làm bẩn kén. Kén cũng giảm trọng lượng theo ngày vì nhộng mất nước.
Vì thế ở Bảo Lộc, kén thường được gỡ, lựa và bán trong một vài ngày. Xưởng ươm nhận kén tươi hoặc là ươm ngay, hoặc là đưa vào lò sấy để làm chết nhộng và làm khô kén, gọi là sấy kén hay hấp kén. Kén khô có thể giữ trong kho thời gian dài hơn, giúp xưởng chủ động nguồn nguyên liệu khi trái mùa.
Sấy kén là một khâu kỹ thuật: nhiệt quá cao làm keo tơ biến tính, tơ khó ươm, giòn; nhiệt thấp quá hoặc không đều thì nhộng không chết hết, kén vẫn bị cắn. Đây là một lý do xưởng ươm thường muốn tự kiểm soát việc sấy, không khuyến khích người nuôi tự sấy kén ở nhà bằng các cách thủ công.
Đường đi của kén ở vùng Bảo Lộc
Có vài kênh phổ biến. Hộ nuôi gần xưởng thường chở kén thẳng tới xưởng bằng xe máy, xe tải nhỏ. Hộ ở xa, hoặc lô nhỏ, bán qua thương lái thu gom, người này gom từ nhiều nhà rồi bán lại cho xưởng. Một số cơ sở tằm con có kèm thu mua kén của chính các hộ nhận tằm, tạo thành một vòng khép kín từ trứng đến kén.
Kén từ các xã thuộc Bảo Lâm, Di Linh cũ và một số huyện khác trong tỉnh cũng đổ về các xưởng ở Bảo Lộc. Vì vậy không phải mọi bao kén chạy trên đường phố Bảo Lộc đều được nuôi trong ranh bốn phường. Con đường kén cho thấy Bảo Lộc là trung tâm chế biến của cả một vùng tằm, không chỉ là một vùng nuôi.
Trên đường đi, kén được đựng trong bao lưới hoặc bao thoáng, không chất quá cao, tránh nắng gắt và mưa. Những buổi sáng mùa thu hoạch, dễ gặp xe máy chở những bao kén trắng phồng to, nhẹ tều, là cảnh đặc trưng của vùng ven phố mà người nơi khác ít thấy.
Kén và những thứ đi kèm
Tơ lưới bên ngoài kén. Lớp tơ rối được bóc ra trước khi bán, gom lại có thể bán làm tơ phế. Nhiều nhà để riêng, đủ một bao mới bán.
Kén loại. Kén đôi, kén mỏng, kén thủng vẫn có người mua với giá thấp để làm tơ thô, tơ vụn, kéo sợi hoặc làm đồ thủ công.
Nhộng sau ươm. Đây là phụ phẩm của xưởng chứ không phải của hộ nuôi. Nhộng được bán làm thực phẩm hoặc thức ăn chăn nuôi, cá; câu chuyện món ăn từ nhộng thuộc về chuyên mục ẩm thực.
Kén làm đồ lưu niệm. Một ít kén được cắt, nhuộm làm hoa, làm đồ trang trí, làm đồ chơi cho trẻ. Người mua nên biết kén lưu niệm thường đã được xử lý, khác với kén tươi.
Né sau khi gỡ kén. Né ô vuông còn dính tơ và phân tằm phải được cạo, phơi, khử trùng trước khi dùng lứa sau. Một bộ né giữ tốt dùng được nhiều lứa, giữ kém thì thành nơi trú của mầm bệnh.
Kén mùa mưa, kén mùa khô
Người mua kén ở Bảo Lộc hay nói kén có mùa. Giữa mùa mưa, lá dâu nhiều và non, tằm ăn đủ, nhưng độ ẩm cao làm kén lâu khô, tỷ lệ kén bẩn và kén đốm dễ tăng nếu nhà nuôi không thoáng. Những lứa lên né đúng tuần mưa dầm, người nuôi phải dùng quạt, mở cửa, có khi đốt than hoặc dùng bóng sưởi để hong cho kén khô vỏ.
Mùa khô thì ngược lại: không khí khô ráo, kén nhanh cứng vỏ, sạch hơn, nhưng lá dâu ít và cứng ở những vườn không có nước tưới, tằm tuổi năm dễ thiếu ăn, kén mỏng đi. Đầu mùa khô, khi trời còn mát và vườn dâu còn sức sau mùa mưa, thường là giai đoạn nhiều hộ cho là ra kén đẹp nhất trong năm.
Hiểu nhịp này giúp người nuôi sắp lứa hợp lý: lứa nhiều tằm nhất đặt vào lúc vườn dâu sung và trời thuận, lứa nhỏ vào lúc khó. Nó cũng giúp người mua hiểu vì sao cùng một hộ mà kén mỗi lứa một khác, không phải lúc nào cũng do người nuôi làm ẩu.
Từ kén nhìn ngược lại cách nuôi
Một người nuôi có kinh nghiệm cầm nắm kén lên là đoán được lứa tằm đã trải qua những gì. Kén mỏng đều cả lô thường là tằm tuổi năm thiếu lá hoặc gặp nóng. Kén đôi nhiều là né chật hoặc lên né không kịp. Kén đốm rải rác là có tằm bệnh chết trong kén, cần xem lại vệ sinh lứa sau. Kén nhỏ mà chắc, đều thì thường do giống hoặc do lá già, ít khi do bệnh.
Xưởng ươm cũng dùng kén để phản hồi cho người nuôi. Nơi làm việc tử tế sẽ nói rõ lô kén thiếu gì, vì sao bị hạ cấp, thay vì chỉ trả giá thấp. Người nuôi nhờ đó điều chỉnh được giống dâu, mật độ, loại né. Một vùng tằm mạnh không chỉ nhờ khí hậu tốt, mà nhờ vòng phản hồi giữa người nuôi và người ươm như vậy.
Với khách ghé Bảo Lộc, nhìn một sọt kén mà biết phân biệt kén tốt với kén đôi, kén mỏng là đủ để hiểu vì sao tấm lụa tơ tằm tốt lại có giá khác hẳn vải thường: phía sau nó là hàng nghìn cái kén đã được lựa từng nắm.
Câu hỏi thường gặp
Kén tằm màu vàng có phải kén kém không?
Không hẳn. Màu kén phụ thuộc vào giống tằm: tằm đa hệ thường cho kén vàng, tằm lưỡng hệ ở Bảo Lộc cho kén trắng. Trong một lô kén trắng mà lẫn kén ố vàng, nâu thì đó mới là dấu hiệu kén bẩn hoặc có nhộng chết bên trong.
Có thể tự sấy kén ở nhà để chờ giá không?
Về nguyên tắc có thể, nhưng sấy không đúng nhiệt làm keo tơ biến tính, tơ khó ươm, hoặc không giết hết nhộng. Phần lớn hộ nuôi ở Bảo Lộc bán kén tươi cho xưởng, để xưởng tự sấy theo quy trình của họ.
Một cái kén cho bao nhiêu tơ?
Một kén lưỡng hệ có sợi tơ liền dài từ vài trăm đến hơn một nghìn mét, nhưng vì sợi rất mảnh nên khối lượng tơ của một kén chỉ là một phần nhỏ của gam. Muốn có một tấm lụa cần rất nhiều kén, con số cụ thể tuỳ khổ và độ dày vải.
Mua vài cái kén làm kỷ niệm có được không?
Được, nhiều nơi có bán hoặc tặng kén cho khách. Nên hỏi kén đã xử lý chưa; kén tươi còn nhộng sống sẽ nở ngài sau ít ngày, hoặc hôi nếu nhộng chết trong kén khi để ở chỗ kín.
Vì sao giá kén mỗi năm mỗi khác?
Giá kén đi theo giá tơ trên thị trường trong nước và thế giới, cộng với mùa vụ và chất lượng từng lô. Những năm tơ thế giới xuống, giá kén ở Bảo Lộc cũng xuống theo, và ngược lại. Bài này không nêu giá cụ thể.
Kén đôi có dùng được vào việc gì không?
Kén đôi không ươm được tơ liền đều, nhưng vẫn dùng làm tơ thô, kéo sợi cho các loại vải có bề mặt sần như đũi, hoặc làm đồ thủ công. Giá thấp hơn kén tốt nhiều, nên người nuôi cố hạn chế bằng cách lên né đúng mật độ.