Dệt lụa tơ tằm ở Bảo Lộc: se tơ, dệt, chuội keo, nhuộm và các loại lụa thường gặp

Để thành tấm lụa, tơ sống phải qua se sợi, mắc sợi dọc, dệt trên khung hoặc máy, rồi chuội để bỏ lớp keo, sau đó nhuộm, in và hoàn tất. Mỗi bước quyết định một phần độ mềm, độ bóng, độ rủ và màu của vải. Ở Bảo Lộc, khâu ươm tơ mạnh hơn khâu dệt; có xưởng dệt lụa và xưởng hoàn tất tại chỗ, nhưng phần lớn tơ sống vẫn đi ra ngoài để dệt.

Bài này dành cho người muốn hiểu tấm lụa được làm ra thế nào, để nhìn hàng lụa bằng con mắt khác: vì sao cùng là tơ tằm mà có tấm mỏng như sương, có tấm dày sần, có tấm bóng như gương. Phần cuối so sánh lụa Bảo Lộc với các làng lụa nổi tiếng khác ở mức nguyên lý, không xếp hạng.

Từ tơ sống đến sợi dệt

Tơ sống từ xưởng ươm còn nguyên keo, mảnh và hơi cứng. Muốn dệt, người ta thường đánh lại tơ thành ống, rồi tuỳ loại vải mà se: xoắn sợi quanh trục của nó, hoặc chập hai, ba sợi rồi xoắn với nhau. Số vòng xoắn trên mỗi mét sợi ảnh hưởng mạnh tới mặt vải. Sợi se ít cho lụa mềm, bóng; sợi se nhiều, xoắn chặt cho vải có độ nhăn hạt, như các loại lụa crepe.

Sợi dọc (chạy theo chiều dài cuộn vải) và sợi ngang (chạy theo chiều khổ) không nhất thiết giống nhau. Sợi dọc phải chịu lực căng suốt quá trình dệt nên cần bền, đều; sợi ngang có thể khác về độ se, độ dày để tạo hiệu ứng. Nhiều loại lụa đặc trưng ra đời chỉ từ sự phối hợp khác nhau của hai hệ sợi này.

Khâu mắc sợi dọc là việc tỉ mỉ: hàng nghìn sợi được căng song song lên trục, đều lực, không rối, rồi luồn qua go và khổ. Ở xưởng thủ công, việc này có thể mất nhiều ngày; ở xưởng máy, có thiết bị hỗ trợ nhưng vẫn cần người có tay nghề. Một sợi căng lệch có thể để lại vệt dọc suốt cả cây vải. Người thợ mắc sợi giỏi vì thế được quý như người thợ dệt giỏi, dù khách tham quan ít khi để ý tới họ.

Dệt: khung tay, máy dệt và kiểu dệt

Ngày nay phần lớn lụa thương mại được dệt bằng máy, từ máy dệt thoi đến các loại máy dệt hiện đại hơn. Khung dệt tay vẫn còn ở một số làng nghề và xưởng thủ công, chủ yếu cho hàng đặc biệt hoặc để trình diễn. Máy dệt nhanh, đều; khung tay chậm nhưng cho phép thay đổi hoa văn linh hoạt và tạo ra những sai lệch nhỏ mà người chơi lụa coi là dấu vết của tay người.

Về kiểu dệt, có ba nhóm cơ bản. Dệt vân điểm là sợi ngang đan lên một xuống một qua sợi dọc, cho mặt vải phẳng, chắc, hai mặt giống nhau; phần lớn lụa trơn thuộc nhóm này. Dệt vân chéo tạo các đường chéo trên mặt vải, mềm và rủ hơn. Dệt vân đoạn để sợi nổi dài trên mặt vải, cho mặt bóng như gương; lụa satin tơ tằm là kiểu này, mặt phải bóng, mặt trái mờ.

Ngoài ra còn lụa có hoa văn dệt chìm, dệt nổi, đòi hỏi máy hoặc khung có bộ phận điều khiển sợi dọc phức tạp hơn. Ở những tấm lụa vân, hoa văn hiện ra nhờ chính cách đan sợi chứ không phải in lên, nên nghiêng tấm vải dưới ánh sáng sẽ thấy hoa văn đổi sắc.

Chuội: bước làm cho lụa mềm và bóng

Lớp keo sericin bọc quanh sợi tơ giúp ươm và dệt dễ hơn, nhưng làm vải cứng, ít bóng. Chuội là quá trình nấu vải hoặc sợi trong dung dịch kiềm nhẹ, xà phòng hoặc enzyme để hoà tan phần keo này. Sau khi chuội, vải nhẹ đi một phần đáng kể, mềm hơn hẳn, và độ bóng đặc trưng của tơ tằm mới hiện ra.

Chuội có thể làm trên sợi trước khi dệt, hoặc trên vải sau khi dệt. Chuội không đủ thì vải còn cứng, khi nhuộm ăn màu không đều; chuội quá thì sợi yếu, vải dễ xơ. Ở một số loại lụa, người ta cố tình chỉ chuội một phần để giữ độ đứng của vải, gọi nôm na là lụa nửa chín. Mỗi xưởng có cách riêng và coi đó là bí quyết.

Người mua ít khi để ý tới khâu chuội, nhưng nó giải thích một hiện tượng hay gặp: cùng tơ tằm mà tấm lụa này rủ mềm, tấm kia cứng sột soạt. Không phải tấm cứng là giả; có thể nó là lụa chưa chuội kỹ, hoặc cố ý để cứng cho một kiểu may nhất định.

Nhuộm, in và hoàn tất

Tơ tằm là sợi protein nên ăn màu tốt với các loại thuốc nhuộm dùng cho len và tơ, cho màu sâu, trong. Lụa nhuộm thường được nhuộm cả cây vải sau khi chuội. Nhuộm sợi trước khi dệt thì dùng cho các loại vải kẻ, vải nhiều màu sợi. Nhuộm tự nhiên từ lá, vỏ, củ cây có ở một số xưởng nhỏ, cho màu dịu, ít đều hơn và thường cần chăm sóc kỹ khi giặt.

In lên lụa có thể in lưới, in kỹ thuật số, hoặc vẽ tay. Lụa vẽ tay và lụa nhuộm loang làm khăn, áo là mặt hàng du khách hay gặp. Sau nhuộm in, vải được giặt, làm mềm, sấy, ủi định hình, kiểm lỗi rồi cuộn. Những tấm lụa đẹp nhất thường là những tấm qua khâu hoàn tất cẩn thận, vì một vết ố, một đường nhăn gấp cũng làm hỏng mặt vải.

Khâu hoàn tất cũng là chỗ có nhiều hoá chất nhất trong chuỗi tơ lụa. Xưởng làm bài bản phải xử lý nước thải nhuộm. Người mua lụa có thể không thấy điều này, nhưng người sống gần xưởng nhuộm thì có; đây là chuyện chính quyền và cộng đồng địa phương nên quan tâm cùng lúc với chuyện phát triển nghề.

Những loại lụa và vải tơ tằm thường gặp

Tên thương mại của lụa rất nhiều và không thống nhất. Bảng dưới gom theo đặc điểm dễ nhận biết, để bạn hỏi người bán cho đúng.

Bảo Lộc có điều kiện làm ra đủ các nhóm trên vì có cả tơ sống cấp cao lẫn tơ phế. Nhưng mặt hàng cụ thể của từng xưởng thay đổi theo thời kỳ và đơn hàng, không có một "kiểu lụa Bảo Lộc" duy nhất.

Lụa Bảo Lộc và các làng lụa khác

Việt Nam có nhiều làng lụa nổi tiếng: Vạn Phúc ở Hà Đông (Hà Nội), Nha Xá ở Hà Nam cũ, Mã Châu ở Quảng Nam cũ, vùng Tân Châu ở An Giang với lãnh nhuộm trái mặc nưa. Những nơi đó nổi tiếng chủ yếu vì nghề dệt và nhuộm truyền thống, gắn với một kiểu vải, một kỹ thuật đã thành tên riêng.

Bảo Lộc khác ở chỗ là vùng nguyên liệu và ươm tơ lớn, nghề dệt có nhưng không phải lõi nhận diện. Nói cách khác, nếu các làng lụa là nơi làm ra tấm vải mang tên làng, thì Bảo Lộc là nơi làm ra sợi tơ mà nhiều tấm vải ở nơi khác có thể đang dùng. Hai vai trò bổ sung cho nhau chứ không cạnh tranh.

Hiểu điều này giúp tránh hai kiểu kỳ vọng sai: đến Bảo Lộc mong tìm một làng dệt cổ với khung cửi san sát, hoặc ngược lại nghĩ rằng Bảo Lộc chỉ trồng dâu mà không có lụa. Thực tế ở giữa: có xưởng dệt, có cửa hàng lụa, nhưng câu chuyện đáng xem nhất vẫn là từ vườn dâu đến cuộn tơ.

Lụa trong đời sống người phố núi

Ở Bảo Lộc, lụa không chỉ là mặt hàng bán cho khách. Nhiều gia đình có thói quen may áo dài lụa cho con gái dịp cưới, dịp ra trường, mua khăn lụa làm quà khi về quê ngoài Bắc, ngoài Trung. Có nhà giữ những xấp lụa mua từ thời xưởng ươm còn ít, coi như một kỷ vật của những năm làm tằm.

Khí hậu mát của Bảo Lộc hợp với lụa: lụa mỏng không làm người mặc nóng như ở thành phố đồng bằng, lụa dày hơn lại đủ ấm cho buổi tối se lạnh. Trong những dịp lễ ở trường học, ở các buổi lễ của cộng đồng, áo dài lụa là trang phục quen thuộc của phụ nữ địa phương, may từ lụa mua ngay trong phố.

Lụa cũng xuất hiện ở những món đồ nhỏ hơn: túi thơm, khăn tay, vỏ gối, bao đựng trà làm quà. Những người làm thủ công ở Bảo Lộc tận dụng vải lụa vụn, tơ phế để làm đồ lưu niệm, vừa có thêm thu nhập vừa giữ hình ảnh nghề tằm trong mắt khách. Cầm một món đồ như vậy, bạn đang cầm phần cuối của một chuỗi bắt đầu từ vườn dâu cách đó vài cây số.

Mua lụa ở Bảo Lộc: vài điều nên biết

Cửa hàng lụa ở Bảo Lộc bán nhiều loại: lụa tơ tằm nguyên chất, lụa pha, đũi, khăn vẽ, áo may sẵn. Không phải hàng nào cũng làm tại chỗ. Nếu bạn muốn mua đúng hàng dệt ở Bảo Lộc, hãy hỏi thẳng, và xem người bán có giải thích rõ nguồn gốc, thành phần không.

Nên sờ, nhìn dưới ánh sáng tự nhiên, xem mặt trái, hỏi thành phần và cách giặt. Lụa tốt có màu đều, mặt vải không có vệt sợi, mép vải gọn. Người bán đàng hoàng thường sẵn sàng cho bạn xem kỹ, thậm chí cho thử một sợi rút ra từ mép. Bài về cách phân biệt lụa thật trong cùng chuyên mục nói kỹ hơn về các cách thử.

Cuối cùng, mua theo nhu cầu chứ không theo danh tiếng. Một chiếc khăn lụa đẹp để làm quà, một xấp lụa để may áo dài, hay một tấm đũi để làm rèm là ba lựa chọn khác nhau về loại vải, độ dày và cách chăm sóc. Nói rõ với người bán mình mua để làm gì sẽ được tư vấn đúng hơn.

Câu hỏi thường gặp

Lụa và tơ tằm có phải là một không?

Tơ tằm là sợi lấy từ kén tằm. Lụa là tên chung cho vải dệt từ tơ tằm, nhưng trong thương mại chữ "lụa" còn bị dùng cho nhiều loại vải bóng từ sợi tổng hợp hoặc sợi nhân tạo. Muốn chắc, hỏi rõ "lụa tơ tằm bao nhiêu phần trăm".

Vì sao lụa satin tơ tằm có một mặt bóng một mặt mờ?

Vì kiểu dệt vân đoạn để sợi nổi dài trên một mặt, phản chiếu ánh sáng mạnh, còn mặt kia là các điểm đan của sợi. Mặt bóng thường là mặt phải. Lụa trơn dệt vân điểm thì hai mặt gần giống nhau.

Đũi có phải là lụa không?

Đũi dệt từ tơ tằm, thường là tơ phế, kén đôi hoặc tơ kéo, nên vẫn thuộc họ vải tơ tằm. Khác lụa ở chỗ mặt vải sần, có gút, ít bóng, cảm giác mát và thô hơn. Trên thị trường cũng có vải giả đũi từ sợi khác.

Lụa nhuộm tự nhiên có bền màu không?

Bền màu của lụa nhuộm tự nhiên phụ thuộc chất nhuộm, chất cầm màu và tay nghề. Nhìn chung nó dễ phai hơn thuốc nhuộm công nghiệp khi gặp nắng và xà phòng mạnh. Nên giặt tay nhẹ, phơi râm, và hỏi kỹ người bán cách chăm sóc.

Ở Bảo Lộc có xem được dệt lụa trên khung tay không?

Có thể có ở một số cơ sở, nhưng không phải điều chắc chắn gặp. Phần lớn xưởng dệt dùng máy. Nếu muốn xem khung tay, nên hỏi trước nơi lưu trú hoặc đơn vị du lịch địa phương xem hiện cơ sở nào còn và có đón khách không.

Vì sao lụa tơ tằm nhẹ đi sau khi chuội?

Vì lớp keo sericin chiếm một phần khối lượng của tơ sống bị hoà tan đi trong quá trình chuội. Vải mất phần keo này thì nhẹ hơn, mềm hơn và bóng hơn. Một số loại lụa được chuội một phần để giữ độ đứng.