Ở Bảo Lộc, vườn dâu được trồng bằng hom hoặc cây giống của các giống dâu lai cho lá to, dày; cây được đốn thấp và đốn lệch từng khoảnh để ra lá gối nhau quanh năm, bón nhiều phân hữu cơ, tưới bổ sung mùa khô, và tuyệt đối tránh thuốc trừ sâu gần ngày hái. Năng suất kén của một hộ phụ thuộc vào vườn dâu không kém gì tay nghề nuôi tằm: lá đủ, lá sạch thì tằm khoẻ.
Bài viết dành cho người mới về Bảo Lộc có đất muốn thử nghề, cho con em nhà nông muốn hiểu cách cha mẹ làm, và cho người làm kinh tế muốn biết vườn dâu khác vườn cà phê ở đâu. Nội dung là nguyên lý và kinh nghiệm phổ biến; kỹ thuật chi tiết theo từng giống nên hỏi khuyến nông địa phương.
Cây dâu trên đất bazan Bảo Lộc
Cây dâu tằm là cây lâu năm, nếu để tự nhiên có thể thành cây gỗ cao vài mét. Trong vườn tằm, người ta giữ dâu thành bụi thấp, ngang đầu gối đến ngang ngực, bằng cách đốn thường xuyên. Mục đích là để cây dồn sức ra cành non, lá non, và để người cắt dễ với tới.
Đất đỏ bazan ở Bảo Lộc sâu, tơi, thoát nước tốt mà vẫn giữ ẩm, rất hợp với rễ dâu. Chỗ đất thấp, đọng nước lâu trong mùa mưa thì dâu dễ thối rễ, nên vườn dâu thường nằm trên sườn thoải hoặc gò, có rãnh thoát. Đất quá dốc thì người ta ưu tiên cho chè, cà phê vì dâu cần cắt hái liên tục, đi lại khó.
Một vườn dâu trồng mới phải chờ một thời gian mới cho lá đủ nuôi tằm ổn định. Nhiều hộ ở Bảo Lộc từng chuyển từ cà phê sang dâu, hoặc ngược lại, theo giá kén; chuyện chặt dâu rồi trồng lại không hiếm. Vì cây dâu cho lá nhanh hơn cây cà phê cho trái, vườn dâu được xem là lựa chọn quay vòng vốn nhanh.
Chọn giống dâu
Ngày xưa người ta trồng các giống dâu địa phương lá nhỏ, mỏng. Ngày nay vườn dâu ở Bảo Lộc chủ yếu là các giống dâu lai, giống tam bội có lá to, dày, nhiều nước, năng suất lá cao hơn hẳn. Tên giống cụ thể thay đổi theo thời kỳ và theo nguồn cung cây giống, nên khi mua, hãy hỏi rõ nguồn gốc và hỏi các hộ xung quanh đang trồng giống gì, giống đó chịu bệnh ra sao trên đất nhà họ.
Một số giống trồng bằng hom (cắt đoạn cành cắm xuống), một số giống phải trồng bằng cây con ươm từ hạt hoặc cây ghép. Trồng hom rẻ, nhanh, nhưng phải chọn hom từ cây mẹ khoẻ, không sâu bệnh. Cây giống từ vườn ươm thì đều hơn, đỡ mất công dặm lại.
Cái người mới hay bỏ qua là sự phù hợp giữa giống dâu và giống tằm. Tằm lưỡng hệ ở Bảo Lộc ăn khoẻ ở tuổi bốn, tuổi năm, cần lá dày, nhiều dinh dưỡng. Giống dâu cho lá to nhưng nhiều nước quá, thu hoạch non quá, có thể làm tằm tiêu chảy, kén mỏng. Kinh nghiệm của hàng xóm có giá trị hơn mọi tờ quảng cáo cây giống.
Đốn cành để vườn ra lá gối nhau
Đốn là kỹ thuật quan trọng nhất của vườn dâu. Thay vì để cây ra lá rồi hái dần, người trồng cắt cả cành theo chu kỳ, để cây bật chồi mới đồng loạt. Trình tự thường gặp như sau.
- Chia vườn thành nhiều khoảnh, mỗi khoảnh đủ lá cho một lứa tằm của gia đình.
- Đốn từng khoảnh cách nhau vài tuần, để lúc lứa tằm này cần lá tuổi năm thì khoảnh kia vừa ra lá non cho tằm tuổi nhỏ.
- Đốn thấp sát gốc (đốn đau) một hai lần trong năm để cây trẻ lại, các lần khác đốn cao hơn (đốn phớt) để cây hồi nhanh.
- Sau mỗi lần đốn, làm cỏ, xới nhẹ, bón phân ngay để cây bật chồi khoẻ.
- Theo dõi chồi: khi lá bánh tẻ đủ dày, cành đủ dài là lúc cắt cho tằm lớn; lá ngọn non dành cho tằm nhỏ.
Nhịp đốn này là lý do vườn dâu ở Bảo Lộc nhìn từ xa có từng mảng xanh đậm, xanh nhạt, mảng trơ gốc xen nhau. Người ngoài thấy lộn xộn, người trong nghề nhìn vào là biết nhà đó đang nuôi lứa thứ mấy.
Phân bón, nước tưới và mùa khô
Dâu là cây ăn khoẻ vì bị lấy đi gần hết phần thân lá mỗi lứa. Vườn dâu tốt ở Bảo Lộc thường được bón nhiều phân hữu cơ: phân chuồng hoai, và đặc biệt là phân tằm cùng lá thừa từ chính nhà nuôi, ủ kỹ rồi trả lại cho vườn. Đây là một vòng khép kín hợp lý, miễn là phân tằm được ủ đủ để diệt mầm bệnh trước khi bón.
Phân hoá học được dùng để bổ sung, chia nhỏ nhiều lần sau mỗi lần đốn. Bón quá tay đạm thì lá xanh mướt, to, nhưng nhiều nước, tằm ăn không tốt. Người có kinh nghiệm nhìn màu lá và độ dày lá để điều chỉnh, chứ không bón theo một công thức cứng.
Một chi tiết người mới hay quên là vôi. Đất bazan lâu năm thường chua dần, nhất là ở vườn bón nhiều phân hoá học. Nhiều hộ ở Bảo Lộc rải vôi cho vườn dâu vào đầu mùa mưa, vừa nâng độ pH đất, vừa hạn chế một số nấm bệnh ở gốc. Lượng vôi bao nhiêu thì nên đo đất hoặc hỏi khuyến nông, rải tràn lan cũng hại không kém thiếu vôi.
Mùa mưa ở Bảo Lộc gần như không phải tưới. Mùa khô, thường từ khoảng tháng mười hai đến tháng ba, tháng tư, nhiều vườn thiếu nước, cây dâu cằn, lá nhỏ. Hộ có giếng, ao hoặc bơm được từ suối thì vẫn nuôi đều; hộ không có nước thường giảm lứa. Một số vườn dùng tưới phun hoặc tưới nhỏ giọt, cũng có nhà tủ gốc bằng cỏ, thân dâu băm để giữ ẩm.
Sâu bệnh và thuốc: chỗ khác hẳn vườn cà phê
Thời gian cách ly là luật sống còn. Cây dâu cũng có sâu, rệp, bọ trĩ, bệnh lá. Nhưng mọi loại thuốc phun lên dâu đều đi thẳng vào miệng tằm. Nếu buộc phải dùng thuốc, người trồng chọn loại được khuyến cáo cho dâu và chờ đủ thời gian cách ly ghi trên bao bì trước khi hái, thường còn chờ lâu hơn cho chắc.
Thuốc bay từ vườn bên cạnh là nỗi lo lớn nhất. Vùng ven Bảo Lộc có dâu xen cà phê, chè, rau. Một lần phun thuốc ở vườn kế bên, gió đưa sang, đủ làm cả lứa tằm chết. Người nuôi tằm thường phải nói chuyện với hàng xóm, thoả thuận giờ phun, hoặc trồng hàng cây chắn.
Ưu tiên biện pháp thủ công. Đốn cành đúng lứa đã cắt bớt phần lớn sâu bệnh vì cành lá bị lấy đi trước khi sâu kịp sinh sôi. Làm cỏ, dọn lá bệnh, giữ vườn thông thoáng là cách người trồng dâu lâu năm dựa vào nhiều hơn là bình thuốc.
Đừng mang thói quen phun định kỳ từ cây khác sang. Người mới chuyển từ cà phê hay rau sang dâu hay giữ lịch phun định kỳ. Với dâu, thói quen đó là đường ngắn nhất để mất trắng một lứa tằm.
Hái lá và giữ lá cho tằm
Tằm tuổi nhỏ cần lá non ở đầu cành, mềm, nhiều dinh dưỡng. Tằm tuổi lớn ăn lá bánh tẻ và lá già hơn. Vì vậy cách hái cũng khác: lá cho tằm con thường được hái tay chọn lọc rồi thái nhỏ; lá cho tằm lớn thì cắt cả cành, xếp nguyên cành lên giàn, vừa nhanh vừa giữ lá tươi lâu hơn.
Thời điểm hái tốt là sáng sớm sau khi sương đã ráo, hoặc chiều mát. Hái giữa trưa nắng thì lá héo nhanh; hái ngay sau mưa thì lá ướt. Lá hái về được để ở chỗ mát, có mái, không chất đống dày vì đống lá tự sinh nhiệt, lá ở giữa bị nóng và hỏng.
Người nuôi ở Bảo Lộc hay chuẩn bị một góc nhà làm chỗ trữ lá, nền mát, có khi phủ bao bố ẩm. Mùa mưa thì thêm quạt. Một lứa tằm hỏng vì lá kém thường không chết ngay, mà kén mỏng, nhiều kén đôi, kén xấu, đến lúc bán mới thấy thiệt.
Cành dâu, gốc dâu và phân tằm: phần còn lại của vườn
Khi tằm ăn hết lá trên cành, cái còn lại trên giàn là những cành dâu trơ, khô dần. Ở nhiều nhà, cành này được gom, phơi rồi làm củi đun bếp hoặc đun nước. Một số nơi băm cành dâu làm giá thể trồng nấm, vì gỗ dâu mềm, dễ phân huỷ. Phần cành không dùng đến thì được ủ cùng phân tằm hoặc tủ gốc.
Phân tằm là một phụ phẩm có giá trị. Nó gồm phân khô của con tằm lẫn với lá thừa, cuống lá, vôi bột rải trong lứa. Ủ kỹ, phân tằm là phân hữu cơ tốt cho chính vườn dâu, vườn cà phê, rau màu. Một số hộ bán phân tằm cho người trồng cây khác. Nhưng phân tằm của lứa có bệnh thì phải ủ thật kỹ hoặc huỷ, không được rải thẳng ra vườn dâu, vì mầm bệnh có thể quay lại qua lá.
Gốc dâu sau nhiều năm đốn sát sẽ già, ra chồi yếu. Đến một lúc người trồng phải phá gốc trồng lại, hoặc trồng dặm từng khoảng. Gốc dâu già bứng lên được dùng làm củi, có người tận dụng làm chậu hoặc đồ trang trí mộc mạc. Nhìn vào cách một gia đình xử lý cành, gốc và phân tằm, người ta đoán được nhà đó làm nghề lâu năm hay mới vào nghề.
Trồng dâu có hợp với người mới về Bảo Lộc
Nhiều người từ thành phố lên Bảo Lộc mua một mảnh vườn và nghĩ tới chuyện trồng dâu nuôi tằm. Câu hỏi cần trả lời trước là ai sẽ ở cạnh nhà nuôi suốt hai, ba tuần mỗi lứa. Vườn dâu có thể thuê người chăm, nhưng tằm thì cần người hiểu nghề ở bên gần như liên tục.
Cách an toàn là học trước bằng cách làm phụ cho một hộ nuôi lâu năm vài lứa, hoặc bắt đầu chỉ với vườn dâu và bán lá cho hộ nuôi xung quanh, sau đó mới làm nhà nuôi. Chi phí đầu tư nhà nuôi, né, giàn kệ không nhỏ, và nên tính cả kịch bản kén rớt giá trong vài năm.
Điều cuối cùng là quan hệ hàng xóm. Một vườn dâu nằm giữa các vườn cà phê, rau phun thuốc nhiều sẽ khó nuôi tằm. Trước khi quyết, hãy đi một vòng quanh khu đất, hỏi chuyện các nhà bên cạnh họ trồng gì, phun gì, và từng có ai nuôi tằm ở đó chưa.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu sau khi trồng thì vườn dâu cho lá nuôi tằm?
Tuỳ giống và cách trồng, vườn dâu mới thường cần vài tháng đến khoảng nửa năm mới cho lá đủ để nuôi những lứa đầu, và cần lâu hơn để đạt năng suất ổn định. Nên hỏi khuyến nông hoặc người bán cây giống về giống cụ thể.
Một năm đốn dâu bao nhiêu lần?
Ở Bảo Lộc, nhờ không có mùa lạnh, vườn dâu được đốn nhiều lần trong năm theo nhịp nuôi tằm. Thường có một hai lần đốn sát gốc để cây trẻ lại, còn các lần khác đốn cao hơn. Số lần cụ thể phụ thuộc vào nước tưới và sức cây.
Lá dâu có dùng cho việc gì khác ngoài nuôi tằm?
Lá dâu non có thể nấu canh, phơi làm nước uống theo thói quen của một số gia đình, cành dâu làm củi hoặc giá thể. Tuy nhiên ở Bảo Lộc, giá trị chính của vườn dâu vẫn là lá cho tằm; mọi dùng khác chỉ là phụ.
Có thể trồng dâu xen cà phê được không?
Về kỹ thuật thì trồng được ở rìa vườn, nhưng rủi ro lớn là thuốc phun cho cà phê dính sang lá dâu. Nếu định nuôi tằm, nên tách vườn dâu riêng, có khoảng cách hoặc hàng cây chắn với vườn phải phun thuốc.
Dâu tằm lá to có phải là cây dâu ăn quả không?
Cùng họ dâu nhưng giống dâu trồng nuôi tằm được chọn để lấy lá, thường ít quả và quả nhỏ. Các giống dâu lấy quả, như dâu tây hay dâu da, là cây khác hẳn, không dùng nuôi tằm.
Mùa khô không có nước tưới thì vườn dâu ra sao?
Cây dâu chịu được khô nhưng ra lá ít, lá nhỏ và cứng, không đủ nuôi tằm lưỡng hệ tuổi lớn. Nhiều hộ không có nguồn nước phải nghỉ nuôi hoặc giảm lứa vào những tháng khô nhất, chờ mưa đầu mùa.