Tết ở Bảo Lộc và các dịp lễ trong năm: phố núi ăn Tết giữa mùa cà phê

Tết Nguyên đán ở Bảo Lộc đến vào giữa mùa khô: trời hanh, sáng sớm lạnh, chiều nắng vàng, dọc đường đồi còn sót những bụi dã quỳ. Với nhiều gia đình, Tết cũng là lúc vụ cà phê vừa xong hoặc sắp xong, có tiền sắm sửa, nên không khí Tết của phố núi gắn chặt với mùa vụ.

Bài này kể nhịp Tết của người Bảo Lộc, từ những tuần chạy nước rút hái cà phê đến mâm cỗ pha trộn ba miền, rồi đi qua các dịp lễ khác trong năm: rằm tháng giêng, Phật đản, Trung thu, Giáng sinh, ngày hội của đồng bào. Đây là bức tranh chung; mỗi gia đình, mỗi cộng đồng có cách đón riêng.

Tết đến khi vụ cà phê vừa xong

Ở vùng Bảo Lộc, cà phê vối và cà phê chè chín rộ vào khoảng cuối năm dương lịch, thu hoạch kéo dài sang đầu năm sau tuỳ năm và tuỳ vườn. Tháng mười hai, tháng một là quãng bận nhất: cả nhà ra vườn, thuê thêm người hái, sân phơi kín cà phê, máy xay xát chạy suốt ngày. Người làm vườn tính lịch Tết theo vụ cà phê: hái xong, phơi khô, bán một phần, mới có tiền sắm Tết.

Vì vậy Tết ở đây thường đến dồn dập. Có năm Tết sớm, cà phê chưa hái xong, nhà vườn vừa lo Tết vừa lo thuê người hái trong khi nhân công ai cũng muốn về quê. Có năm Tết muộn, vụ đã xong, không khí thong thả hơn. Người buôn bán ở chợ Bảo Lộc nhìn lượng cà phê bán ra mà đoán sức mua Tết năm đó.

Với các gia đình trồng chè, nhịp khác một chút: mùa khô chè ra búp chậm, ít lứa hái hơn mùa mưa, nên cuối năm là lúc rảnh tay hơn. Nhiều xưởng chè cho công nhân nghỉ dài ngày Tết. Người làm thuê theo mùa từ các tỉnh khác về quê, phố núi những ngày cận Tết vì thế vừa đông vừa vắng: chợ đông, còn các vườn thì thưa người.

Thời tiết Tết: hanh, lạnh sớm và những bụi dã quỳ

Tết ở Bảo Lộc gần như luôn rơi vào mùa khô. Buổi sáng có thể lạnh đến mức cần áo khoác, có sương mỏng trên các đồi chè; trưa nắng hanh, khô; chiều tối gió và lạnh trở lại. Người từ TP.HCM về ăn Tết thường bất ngờ vì cái lạnh, nhất là trẻ nhỏ.

Hoa dã quỳ vàng rực trên các sườn đồi, ven đường thường nở rộ từ khoảng cuối mùa mưa đến đầu mùa khô, tức cuối năm dương lịch; đến Tết có năm còn, có năm đã tàn. Một số nơi trong phố trồng mai anh đào, hoa có thể nở vào quãng Tết tuỳ năm, nhưng Bảo Lộc không phải vùng hoa như Đà Lạt. Hoa Tết bán ở chợ phần lớn được chở từ Đà Lạt xuống và từ các vùng khác lên.

Mùa khô cũng là mùa nguy cơ cháy cỏ, cháy rừng trên các đồi. Người dân được nhắc không đốt rác, đốt thực bì bừa bãi; đốt vàng mã, nhang đèn cuối năm cũng nên cẩn thận, nhất là ở nhà có vườn cỏ khô.

Mâm cỗ Tết: ba miền trên một bàn

Vì dân cư đến từ nhiều miền, mâm cỗ Tết ở Bảo Lộc không có một kiểu chung. Gia đình gốc Bắc gói bánh chưng vuông, làm giò, nấu canh măng, có đĩa xôi gấc. Gia đình gốc miền Trung gói bánh tét, làm thịt heo ngâm nước mắm, dưa món, các loại bánh in, bánh thuẫn. Gia đình gốc Nam có thịt kho trứng, canh khổ qua. Con cái các nhà lấy nhau, nên nhiều mâm Tết pha cả hai, ba kiểu.

Bảo Lộc có thêm những thứ của riêng vùng cao: măng tươi, măng khô làm món canh, món xào; rau rừng, su su, cải từ các vườn rau; trà mới mời khách; cà phê nhà rang. Ở các gia đình đồng bào, bên cạnh bánh chưng, bánh tét đã thành quen, vẫn có cơm lam, canh thụt và ché rượu cần cho ngày sum họp.

Không khí lạnh khô của mùa Tết cũng giúp việc làm đồ ăn để dành dễ hơn: thịt ngâm mắm, dưa món, củ kiệu ít bị hỏng hơn so với Tết ở đồng bằng nóng ẩm. Người lớn tuổi hay nói Tết trên này ăn Tết lâu hơn vì đồ ăn để được lâu.

Những phong tục Tết thường gặp

Tảo mộ cuối năm. Các gia đình gốc miền Trung, miền Bắc thường đi tảo mộ, dọn cỏ, sơn sửa mộ trong những ngày cuối tháng chạp. Nghĩa trang ở Bảo Lộc nhiều nơi nằm trên đồi, dọn cỏ mùa khô vất vả nhưng là việc không thể bỏ.

Rước ông bà. Chiều ba mươi, gia đình làm mâm cơm rước ông bà về ăn Tết, giữ đúng nếp quê gốc của mình. Gia đình Công giáo có lễ cầu bình an đầu năm ở nhà thờ, thăm mộ người thân.

Đi chùa, đi lễ đầu năm. Sáng mùng một, mùng hai, các chùa, nhà thờ đông người. Đường lên những chùa trên đồi thường kẹt xe, nên đi sớm.

Chúc Tết theo thứ tự. Mùng một thường dành cho bên nội, mùng hai bên ngoại, mùng ba thầy cô, theo nếp chung của nhiều vùng. Người làm vườn có thêm lệ chúc Tết người làm thuê quen, người mua cà phê, chè lâu năm.

Mở hàng, ra vườn đầu năm. Sau mấy ngày Tết, nhiều nhà chọn ngày ra vườn đầu năm, tưới cây, làm cỏ, coi như bắt đầu mùa mới. Với nhà vườn chè, lứa hái đầu năm cũng là dịp cả nhà cùng ra đồi.

Đường về quê và đường lên phố núi dịp Tết

Những ngày cận Tết, Quốc lộ 20 qua đèo Bảo Lộc đông xe hai chiều: người Bảo Lộc làm ăn ở TP.HCM về quê, người lao động quê miền Trung, miền Bắc rời Bảo Lộc về quê, và khách từ TP.HCM lên Đà Lạt chơi Tết. Kẹt xe trên đèo và ở các điểm giao trong phố là chuyện thường gặp. Những ai đi xe máy đường dài nên tính kỹ thời gian, nghỉ ngơi đủ, cẩn thận với sương mù buổi sớm trên đèo.

Sau Tết, dòng xe đảo chiều. Người đi làm thuê trở lại cho các lứa chè đầu năm, cho các vườn đang tưới mùa khô; sinh viên trở lại thành phố. Phố núi trở lại nhịp thường ngày sau khoảng rằm tháng giêng.

Với các gia đình có con cháu làm ăn xa, Tết là dịp hiếm hoi cả nhà đông đủ. Nhiều người trẻ tranh thủ mấy ngày Tết đưa bạn bè thành phố về thăm vườn chè, vườn cà phê nhà mình, uống trà buổi sáng trên hiên, như một cách giới thiệu quê nhà. Ngày về lại thành phố, cốp xe thường đầy trà, cà phê, bơ, măng khô của bố mẹ gửi theo.

Chợ Tết phố núi

Khoảng hai tuần trước Tết, chợ Bảo Lộc và các chợ trong phường bắt đầu đông. Hàng hoa từ Đà Lạt chở xuống, cúc, vạn thọ, lay ơn, hoa hồng; các sạp lá dong, lá chuối để gói bánh; hàng mứt, bánh kẹo, đồ khô; người đồng bào mang măng, chuối, gạo nếp nương xuống bán. Mùi trà mới sao, cà phê mới rang lan khắp những dãy hàng nông sản.

Những ngày cuối năm, chợ họp đến chiều tối. Người làm vườn sau khi bán cà phê mới có tiền đi chợ, nên chợ Tết ở đây đông nhất vào mấy ngày cận kề, khác với thành phố lớn nơi người ta sắm sửa từ sớm. Chiều ba mươi, chợ vãn nhanh vì ai cũng về lo cúng rước ông bà.

Một nét riêng là quà Tết của người phố núi thường là nông sản nhà làm: hộp trà, gói cà phê, ký bơ cuối mùa nếu còn, hũ măng khô. Người đi xa về Tết, ngày đi mang theo những thứ ấy làm quà cho bạn bè ở thành phố.

Các dịp lễ khác trong năm

Rằm tháng giêng là dịp đông ở các chùa, có nơi tổ chức lễ cầu an kèm văn nghệ. Phật đản thường rơi vào khoảng tháng tư, tháng năm dương lịch, mùa mưa vừa bắt đầu, các chùa trang hoàng, có xe hoa, rước kiệu ở nơi có điều kiện. Lễ Vu Lan rằm tháng bảy giữa mùa mưa, nhiều gia đình đi chùa, làm mâm cúng ở nhà.

Tết Trung thu ở Bảo Lộc thường rơi vào cao điểm mùa mưa. Các khu phố tổ chức vui Trung thu cho thiếu nhi, rước đèn, phá cỗ; chuyện mưa bất chợt làm hỏng buổi rước đèn là kỷ niệm quen thuộc của nhiều đứa trẻ phố núi. Năm nào trời tạnh, đêm rằm trên đồi chè rất mát và sáng.

Cuối năm là mùa Giáng sinh, các xóm đạo trang trí hang đá, đèn ngôi sao; đêm 24 tháng mười hai trời lạnh, người các phường đi xem hang đá, nhiều gia đình ngoài đạo cũng đưa con đi. Với đồng bào bản địa, cuối năm cũng là mùa sum họp sau thu hoạch, có nơi tổ chức lễ mừng lúa mới hoặc ngày hội văn hoá có cồng chiêng.

Ngoài ra còn những sự kiện do địa phương tổ chức như ngày hội văn hoá thể thao các dân tộc, hội chợ nông sản, các hoạt động quảng bá trà, tơ lụa. Thời gian và quy mô thay đổi theo năm, nên khi muốn đi dự, hãy theo dõi thông báo của chính quyền phường và tỉnh.

Lịch tham khảo một năm ở Bảo Lộc

Bảng dưới đây ghép lịch lễ với lịch thời tiết và mùa vụ để bạn hình dung. Mốc chỉ là khoảng, có thể lệch theo năm.

Mùa vụ cụ thể (sầu riêng chín tháng nào, cà phê chín sớm hay muộn) thay đổi theo giống và vườn; bảng chỉ để hình dung nhịp chung.

Tết của những người không về được

Không phải ai ở Bảo Lộc cũng về quê ăn Tết. Những gia đình đã ở đây hai, ba đời coi Bảo Lộc là quê, Tết là dịp con cháu từ thành phố về. Nhưng có những người làm thuê, công nhân, người buôn bán từ nơi khác đến, vì công việc hoặc vì chi phí mà ở lại phố núi. Với họ, Tết là mấy ngày nghỉ hiếm hoi, gọi điện về quê, gặp nhau ở phòng trọ, ở nhà chủ vườn.

Nhiều chủ vườn, chủ xưởng có lệ làm mâm cơm tất niên cho người làm, mừng tuổi, gửi quà về quê cho họ. Các chùa, nhà thờ, hội nhóm thiện nguyện cũng tổ chức bữa ăn, phát quà cho người khó khăn dịp cuối năm. Những việc nhỏ đó làm Tết ở phố núi ấm hơn với những người xa nhà. Nếu bạn là chủ vườn, chủ trọ, một mâm cơm chung chiều ba mươi cho người ở lại là món quà họ nhớ lâu.

Câu hỏi thường gặp

Tết ở Bảo Lộc có lạnh không?

Có. Tết rơi vào mùa khô, buổi sáng sớm và ban đêm khá lạnh, nhiều người phải mặc áo khoác, có sương trên đồi. Ban trưa nắng hanh, khô. Người từ đồng bằng lên nên mang theo áo ấm, nhất là cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi.

Ngắm dã quỳ ở Bảo Lộc vào tháng mấy?

Dã quỳ thường nở rộ khoảng cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, quanh tháng mười một, mười hai dương lịch, tuỳ năm. Hoa mọc ven đường đồi, ven các vườn. Khi dừng xe ngắm, chụp ảnh, hãy chọn chỗ an toàn, không dừng trên đèo hay khúc cua.

Vì sao Tết lại gắn với vụ cà phê?

Vì cà phê ở vùng Bảo Lộc chín và được hái chủ yếu vào khoảng cuối năm, đầu năm. Nhiều gia đình bán cà phê để có tiền sắm Tết, trả công người làm, trả nợ vật tư. Năm được giá, Tết đủ đầy hơn; năm mất giá, Tết tằn tiện hơn.

Dịp Tết đi Bảo Lộc có bị kẹt xe không?

Những ngày cận Tết và cuối kỳ nghỉ, Quốc lộ 20 qua đèo Bảo Lộc thường đông xe, có lúc kẹt. Nên đi sớm, tránh giờ cao điểm, theo dõi thông tin giao thông mới nhất và cẩn thận với sương mù buổi sáng trên đèo.

Ở Bảo Lộc có lễ hội lớn cố định hằng năm không?

Không có một lễ hội quy mô lớn cố định như các lễ hội đền chùa ở đồng bằng. Có các ngày hội văn hoá dân tộc, hội thi, hội chợ, sự kiện quảng bá trà và tơ lụa do địa phương tổ chức, thời gian thay đổi theo năm. Nên theo dõi thông báo chính thức.