Với người Mạ và người K'Ho ở vùng Bảo Lộc, cồng chiêng không phải nhạc cụ để biểu diễn mà là tài sản và tiếng nói của gia đình, của bon làng trong các lễ quan trọng: mừng lúa mới, cưới hỏi, tang, đón khách quý. Cồng chiêng của Lâm Đồng nằm trong Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên, được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại.
Ngày nay bạn có thể nghe cồng chiêng ở Bảo Lộc chủ yếu qua các đội cồng chiêng của phường, của thôn biểu diễn trong ngày hội, và trong một số lễ của gia đình đồng bào. Bài này giải thích bộ chiêng gồm những gì, đánh vào dịp nào, ai giữ, cách người trẻ học, và vài điều nên biết để nghe cho đúng, cư xử cho phải.
Cồng và chiêng khác nhau ở đâu
Trong cách nói thông thường, cồng chiêng là một cụm từ chỉ chung các nhạc cụ đồng đúc hình đĩa. Phân biệt kỹ thì cồng có núm nhô lên ở giữa, tiếng trầm, ngân; chiêng mặt phẳng, tiếng sáng, đanh hơn. Một bộ cồng chiêng của các dân tộc bản địa Tây Nguyên thường gồm nhiều chiếc to nhỏ khác nhau, mỗi chiếc phát một âm, người chơi phối hợp để thành giai điệu.
Với người Mạ và người K'Ho, bộ chiêng phổ biến thường có từ năm, sáu chiếc trở lên, tuỳ gia đình và tuỳ dịp. Các chiêng được gọi theo vị trí, vai trò trong bộ như chiêng mẹ, chiêng con, chiêng giữ nhịp, tên gọi cụ thể bằng tiếng Mạ, tiếng K'Ho khác nhau giữa các vùng. Bên cạnh chiêng thường có trống, và trong sinh hoạt thường ngày có thêm các nhạc cụ tre nứa như kèn bầu, đàn ống tre.
Một chiếc chiêng tốt phải được chỉnh âm. Nghề chỉnh chiêng là nghề riêng, người chỉnh dùng búa nhỏ gõ nhẹ lên mặt chiêng, nghe và sửa cho đến khi hợp với cả bộ. Chiêng mua mới chưa chỉnh thì đánh nghe lạc. Ở nhiều nơi trên Tây Nguyên, người biết chỉnh chiêng giỏi ngày càng hiếm, và điều này cũng đúng với vùng Bảo Lộc.
Chiêng là tài sản, không chỉ là nhạc cụ
Ngày trước, giá trị của một bộ chiêng được tính bằng trâu, bằng ché, và chiêng là một trong những thứ đo sự sung túc của một gia đình. Chiêng có thể là của hồi môn, sính lễ, vật trao đổi giữa các bon. Nhiều bộ chiêng được truyền qua nhiều đời, gắn với câu chuyện về tổ tiên đã đổi bằng gì, mang từ đâu về.
Chính vì giá trị đó mà ở nhiều nơi trên Tây Nguyên đã có tình trạng chiêng cổ bị bán ra ngoài, bị đổi lấy tiền trong lúc khó khăn, rồi trôi về các bộ sưu tập hoặc các cửa hàng đồ cổ. Khi bộ chiêng rời nhà, một phần ký ức gia đình cũng đi theo. Các chương trình bảo tồn cồng chiêng ở Lâm Đồng có nội dung kiểm kê, khuyến khích giữ chiêng trong cộng đồng và hỗ trợ trang bị chiêng cho các đội.
Với người ngoài, bài học rút ra rất rõ: đừng hỏi mua chiêng của đồng bào như mua một món đồ lưu niệm. Một chiếc chiêng cũ trong nhà người Mạ có thể là thứ không có giá với họ, và lời đề nghị mua có thể bị xem là thiếu tôn trọng.
Khi nào cồng chiêng vang lên
Lễ mừng lúa mới, mừng mùa. Đây là dịp chiêng được đánh nhiều nhất trong lịch truyền thống. Tiếng chiêng mở đầu lễ, theo suốt phần cúng, rồi kéo sang phần vui chung của cả bon quanh ché rượu cần.
Cưới hỏi. Chiêng được đánh khi nhà trai, nhà gái gặp nhau, khi làm lễ, khi đưa dâu hoặc đưa rể về nhà. Một số đám cưới hôm nay vẫn mời đội chiêng của thôn dù phần lễ chính theo kiểu phố thị.
Tang lễ. Chiêng trong tang lễ có nhịp riêng, chậm và buồn hơn. Người ngoài nên nhớ rằng nghe tiếng chiêng không có nghĩa là có hội; hỏi trước khi đến gần.
Làm nhà mới, đón khách quý. Ngày trước, mừng nhà mới, đón khách từ bon khác đến đều có chiêng. Nay dịp này thưa hơn, nhưng đón đoàn khách, đoàn công tác ở một số thôn vẫn có tiết mục chiêng.
Ngày hội văn hoá, biểu diễn. Đây là dịp người ngoài dễ nghe nhất: ngày hội văn hoá dân tộc, hội thi cồng chiêng, các sự kiện của phường, của tỉnh. Biểu diễn trên sân khấu khác với chiêng trong lễ, nhưng vẫn là cách để các đội luyện tập và giới trẻ có động lực học.
Ai đánh chiêng và người trẻ học thế nào
Theo truyền thống ở nhiều dân tộc Tây Nguyên, người đánh chiêng chủ yếu là đàn ông, còn phụ nữ múa xoang theo vòng tròn. Ở người Mạ và K'Ho cũng thường thấy cách phân vai đó, dù đã có những đội chiêng nữ, đội chiêng thiếu nhi được thành lập trong các chương trình bảo tồn. Mỗi người trong đội giữ một chiếc chiêng, phải nhớ đúng lúc gõ, nhịp của mình khớp vào nhịp chung.
Ngày trước, trẻ con học chiêng bằng cách ngồi nghe trong các lễ, theo người lớn đánh thử, không có bài vở. Ngày nay, cách truyền dạy phổ biến là các lớp do nghệ nhân dạy cho học sinh, thanh niên trong thôn, thường được hỗ trợ bởi ngành văn hoá. Học sinh học cả bài chiêng lẫn ý nghĩa của nó, để không biến chiêng thành tiết mục rời khỏi đời sống.
Khó khăn lớn nhất là thời gian. Thanh niên đi học, đi làm xa, đi hái chè, hái cà phê theo mùa, nên khó duy trì buổi tập đều. Những đội chiêng giữ được lâu thường có một già làng hoặc nghệ nhân kiên trì, một nơi tập cố định và sự ủng hộ của gia đình các em.
Đi nghe cồng chiêng: vài điều nên làm
Nếu bạn có dịp dự một buổi diễn hoặc được mời vào một lễ có chiêng, mấy điều sau giúp bạn cư xử cho phải:
- Hỏi rõ đó là buổi biểu diễn công cộng hay lễ của gia đình. Với lễ gia đình, chỉ đến khi được mời và đi cùng người quen trong cộng đồng.
- Đứng hoặc ngồi ở vòng ngoài, không đi xuyên qua vòng múa, không chạm vào chiêng khi chưa được phép.
- Hỏi trước khi chụp ảnh, quay phim; với nghi thức cúng, nên hạ máy xuống. Không dùng đèn flash vào mặt người.
- Nếu được mời uống rượu cần, có thể nhận một lượt cho phải phép, uống ít, không ép người khác. Không lái xe sau đó.
- Khi được mời vào vòng xoang, đi theo nhịp của người dẫn, không biến phần múa thành trò đùa.
- Nếu muốn ủng hộ đội chiêng, hỏi trưởng thôn hoặc người phụ trách đội về cách góp phù hợp, thay vì đưa tiền trực tiếp cho người chơi.
Những điều trên không phải luật thành văn, mà là phép lịch sự mà người địa phương mong người ngoài giữ.
Nghe chiêng cho đúng: đừng tìm giai điệu kiểu nhạc phòng trà
Người lần đầu nghe cồng chiêng hay thấy ồn và lặp. Nhưng nhạc chiêng không xây trên một giai điệu chính như bài hát; nó là các lớp âm xoay vòng, mỗi chiêng một lớp, chồng lên nhau tạo thành một khối âm thanh dày, vang xa trong không gian mở. Ngồi gần, bạn nghe từng tiếng riêng; đứng xa, bạn nghe một thứ âm thanh cuộn vào nhau như tiếng suối.
Chiêng được tạo ra cho không gian ngoài trời, sân bon, rẫy, rừng, chứ không phải hội trường kín. Nghe trong nhà văn hoá có mái tôn, tiếng chiêng dội lại, dễ thấy chói tai. Nếu có dịp, hãy nghe ở một khoảng sân rộng, buổi chiều, khi trời không gió lớn.
Một gợi ý nữa là quan sát người chơi. Họ không nhìn nhau nhiều mà nghe nhau. Người giữ nhịp đi trước, các chiêng khác bám theo. Khi một người lệch nhịp, cả đội tự điều chỉnh. Nhìn thấy điều đó, bạn sẽ hiểu vì sao người ta coi cồng chiêng là nhạc của cộng đồng, không phải của một nghệ sĩ.
Bảo tồn cồng chiêng: những việc đang làm và chỗ còn khó
Từ sau khi Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên được ghi danh, Lâm Đồng cũng như các tỉnh Tây Nguyên khác triển khai nhiều việc: kiểm kê số bộ chiêng còn trong cộng đồng, ghi âm các bài chiêng, phong tặng danh hiệu cho nghệ nhân, trang bị chiêng cho các thôn thiếu, mở lớp truyền dạy, tổ chức liên hoan định kỳ. Những việc này giúp đội chiêng ở nhiều thôn có điều kiện duy trì.
Chỗ khó nằm ở bối cảnh. Chiêng sinh ra để phục vụ lễ, mà lễ truyền thống ngày càng thưa. Khi chiêng chỉ được đánh để thi và biểu diễn, bài chiêng có xu hướng được rút gọn, làm cho đẹp mắt, nhanh nhịp, mất bớt các bài dành cho từng nghi thức. Các nhà nghiên cứu văn hoá đã nhiều lần nói về nguy cơ này với cồng chiêng Tây Nguyên nói chung.
Một khó khăn khác là nghệ nhân lớn tuổi dần mất đi. Mỗi nghệ nhân mang theo những bài chiêng, cách chỉnh chiêng, lời kể mà chưa chắc đã được ghi lại đầy đủ. Vì vậy những buổi ghi âm, quay phim nghệ nhân đánh chiêng, kể chuyện tại thôn có giá trị lâu dài, nhất là khi do chính người trong cộng đồng thực hiện.
Người ngoài có thể góp phần theo cách giản dị: nghe nghiêm túc, không biến chiêng thành trò vui trong tiệc, không mua bán chiêng cũ, và khi có dịp thì giới thiệu đúng về chủ nhân của tiếng chiêng mình đã nghe.
Chiêng, rượu cần và vòng xoang: một bộ ba đi cùng nhau
Trong lễ hội của người Mạ, K'Ho, tiếng chiêng ít khi đứng một mình. Nó đi cùng ché rượu cần đặt giữa nhà hoặc giữa sân, và vòng xoang của phụ nữ, thanh niên. Ché rượu là chỗ mọi người quây lại, cần tre được chuyền tay, người chủ mời khách theo thứ tự. Tiếng chiêng giữ nhịp cho cả cuộc vui, vòng xoang mở ra để ai cũng có thể bước vào, kể cả khách. Ba thứ tách ra thì mỗi thứ chỉ còn là một phần; đi cùng nhau mới thành ngày hội đúng nghĩa của người bản địa.
Bộ ba này giải thích vì sao lễ hội của đồng bào thường kéo dài và không có kịch bản cố định. Không có màn kết thúc rõ ràng; cuộc vui tan dần khi ché rượu nhạt, khi người già về nghỉ, khi trời khuya lạnh. Người quen với lễ hội có chương trình, có giờ khai mạc, bế mạc sẽ thấy lạ, nhưng đó là cách sinh hoạt cộng đồng đã có từ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Cồng chiêng Lâm Đồng có nằm trong di sản UNESCO không?
Có. Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh năm 2005, trải trên năm tỉnh Tây Nguyên thời điểm đó, trong đó có Lâm Đồng. Cồng chiêng của người Mạ, K'Ho ở vùng Bảo Lộc thuộc không gian này.
Ở Bảo Lộc có thể nghe cồng chiêng vào lúc nào?
Không có lịch biểu diễn cố định cho khách du lịch. Cơ hội thường gặp là các ngày hội văn hoá dân tộc, hội thi cồng chiêng, các sự kiện lớn của phường, của tỉnh và một số lễ của gia đình đồng bào. Nên theo dõi thông báo của địa phương hoặc hỏi người quen.
Có thể học đánh chiêng không?
Người ngoài có thể đến xem buổi tập nếu được đội đồng ý. Học thật sự thì cần thời gian dài và nên học trong cộng đồng, từ nghệ nhân. Các lớp truyền dạy hiện chủ yếu dành cho học sinh, thanh niên đồng bào trong thôn.
Mua cồng chiêng làm đồ trang trí có sao không?
Chiêng mới đúc bán ở các cửa hàng là hàng hoá bình thường. Nhưng không nên tìm mua chiêng cũ từ các gia đình đồng bào, vì đó thường là tài sản truyền đời và việc mua bán góp phần làm mai một di sản của cộng đồng.
Tiếng chiêng trong tang lễ khác ngày hội thế nào?
Nhịp chiêng tang chậm hơn, các tiếng ngắt quãng, nghe trầm buồn, thường không kèm múa xoang vui. Nếu nghe tiếng chiêng mà không chắc là dịp gì, bạn nên hỏi người địa phương trước khi đến gần, để tránh làm phiền gia đình có tang.