Lễ mừng lúa mới là lễ lớn nhất trong năm của người Mạ và người K'Ho truyền thống, tổ chức sau khi thu hoạch lúa rẫy, thường vào cuối mùa mưa sang đầu mùa khô. Người K'Ho gọi lễ này là Nhô Lir Bong; người Mạ có tên gọi riêng trong tiếng Mạ. Ý nghĩa chung là tạ ơn mùa màng, mời tổ tiên, bà con cùng ăn hạt lúa mới.
Ở vùng Bảo Lộc, nơi rẫy lúa gần như đã nhường chỗ cho chè, cà phê, sầu riêng, lễ mừng lúa mới không còn diễn ra ở mọi nhà như xưa. Nó sống tiếp ở dạng thu nhỏ trong gia đình, dòng họ, và ở dạng tái hiện trong ngày hội văn hoá. Bài này kể lại chu kỳ lễ theo mùa rẫy, rồi nói về những gì đã đổi.
Lịch lễ là lịch của người làm rẫy
Muốn hiểu các lễ của người Mạ, K'Ho, trước hết phải nhớ rằng đời sống truyền thống xoay quanh rẫy lúa. Mỗi năm rẫy đi qua các bước: chọn đất, phát, đốt, chọc lỗ tra hạt khi những cơn mưa đầu mùa tới, làm cỏ, giữ rẫy khỏi chim thú, rồi thu hoạch, cất lúa vào kho. Mỗi bước quan trọng đều có một lễ, lớn hoặc nhỏ, để xin phép thần đất, thần rừng, thần lúa và cầu cho mùa màng thuận.
Theo các mô tả dân tộc học, có những lễ thường được nhắc như lễ chọn đất rẫy, lễ tra hạt hay gieo giống, lễ cầu mưa, lễ mừng lúa trổ bông, và lớn nhất là lễ mừng lúa mới sau thu hoạch. Tên gọi, trình tự và lễ vật khác nhau giữa các nhóm, các bon; bài này chỉ nêu khung chung, không coi đó là quy chuẩn cho mọi nơi.
Vì gắn với mùa vụ, thời điểm lễ không cố định theo lịch dương mà tuỳ năm, tuỳ rẫy chín sớm hay muộn. Ở cao nguyên phía nam Lâm Đồng, mùa mưa thường kéo dài từ khoảng tháng tư, tháng năm tới tháng mười, tháng mười một, nên lúa rẫy thu hoạch quanh cuối năm và các lễ mừng mùa thường rơi vào khoảng cuối năm dương lịch hoặc đầu năm sau.
Lễ mừng lúa mới diễn ra thế nào
Trong hình thức truyền thống, lễ mừng lúa mới bắt đầu bằng việc chuẩn bị: gia đình giã gạo mới, ủ rượu cần trong các ché, chuẩn bị con vật hiến tế tuỳ quy mô lễ (gà, heo, ngày trước có thể là trâu với lễ lớn của cả bon). Cây nêu được dựng ở sân, trang trí bằng tua tre chuốt, là nơi thực hiện phần cúng chính.
Phần lễ do già làng hoặc người chủ lễ trong gia đình thực hiện: khấn mời các vị thần, tổ tiên về dự, tạ ơn vì mùa màng, xin cho năm sau tiếp tục được mùa, người và vật nuôi khoẻ mạnh. Hạt lúa mới, cơm mới được dâng lên trước, sau đó người trong nhà mới được ăn. Đây là điểm mấu chốt: lúa mới không được ăn trước khi làm lễ.
Sau phần lễ là phần hội: tiếng chiêng nổi lên, phụ nữ múa xoang quanh cây nêu, mọi người cùng uống rượu cần, ăn cơm lam, thịt nướng, canh rau rừng. Bà con các bon lân cận được mời, cuộc vui có thể kéo dài qua đêm. Ngày trước, lễ của cả bon có thể kéo dài nhiều ngày; nay thường gọn trong một ngày hoặc một buổi.
Những lễ khác trong năm
Ngoài lễ lúa, đời sống truyền thống còn có các lễ gắn với vòng đời: lễ đặt tên cho trẻ sơ sinh, lễ cưới, lễ làm nhà mới, lễ tang và lễ bỏ mả ở một số cộng đồng Tây Nguyên. Mỗi lễ có lễ vật, lời khấn, tiếng chiêng riêng. Những lễ này thường thuộc phạm vi gia đình, dòng họ.
Có cả những lễ của cộng đồng nhằm giữ rừng, giữ nguồn nước: cúng bến nước, cúng thần rừng trước khi phát rẫy. Trong cách nghĩ truyền thống, việc lấy nước, chặt cây không phải chuyện tuỳ tiện, phải xin phép và có giới hạn. Nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng luật tục kiểu này từng góp phần bảo vệ rừng đầu nguồn trước khi rừng bị khai thác ồ ạt.
Ở người K'Ho theo nếp mẫu hệ, nhà gái chủ động trong việc hỏi chồng, nên lễ cưới có nhiều nét khác người Mạ. Đây cũng là một ví dụ cho thấy dù sống cạnh nhau, mỗi dân tộc có hệ thống lễ riêng, không nên gộp chung.
Với các cộng đồng đã theo đạo, nhiều lễ vòng đời được thay bằng nghi thức của nhà thờ: rửa tội thay cho lễ đặt tên, hôn phối ở nhà thờ thay cho phần cúng trong lễ cưới, tang lễ theo nghi thức đạo. Nhưng các phần ngoài nghi thức như tụ họp họ hàng, nấu ăn chung, đánh chiêng mừng thì nhiều nơi vẫn giữ, tạo nên những lễ cưới, lễ tang pha trộn rất riêng của vùng cao nguyên này.
Cái gì còn, cái gì đổi ở vùng Bảo Lộc
Thay đổi lớn nhất là nền tảng của lễ, tức rẫy lúa, gần như không còn ở vùng Bảo Lộc. Khi gia đình trồng chè, cà phê, sầu riêng, thu nhập đến từ bán nông sản chứ không phải hạt lúa trong kho. Lễ mừng lúa mới vì vậy mất đi phần lớn tính thực tế của nó, và nhiều gia đình không còn làm.
Thay đổi thứ hai là đức tin. Khi một phần lớn đồng bào theo Công giáo hoặc Tin Lành, các nghi thức cúng thần được bỏ hoặc thay bằng các hình thức tạ ơn theo đạo mình. Có gia đình giữ phần hội, bỏ phần cúng; có gia đình chỉ tham gia khi lễ được tổ chức như một sinh hoạt văn hoá của thôn.
Thay đổi thứ ba là chính sách. Tục hiến sinh trâu trong các lễ lớn đã được vận động bỏ từ lâu vì tốn kém và vì những yếu tố được xem là không còn phù hợp; lễ vật nay thường là heo, gà. Các ngày hội văn hoá do ngành văn hoá tổ chức có phần tái hiện lễ mừng lúa mới, nhằm giữ lại trình tự, lời khấn, tiếng chiêng cho thế hệ sau.
Những gì còn lại rõ nhất là tinh thần dùng chung: rượu cần uống chung một ché, cơm mới chia cho cả xóm, khách đến được mời ngồi. Ở nhiều thôn, dịp cuối năm vẫn là lúc gia đình đồng bào sum họp, đánh chiêng, nấu những món truyền thống, dù lý do có thể là Giáng sinh, Tết hay mùa cà phê đã xong.
Dự lễ hay ngày hội: phân biệt để cư xử cho đúng
Lễ trong gia đình, dòng họ. Đây là việc riêng. Người ngoài chỉ đến khi được mời, tốt nhất đi cùng một người trong cộng đồng. Mang theo một món quà nhỏ như gạo, rượu, đồ ăn là cách góp vui phù hợp.
Lễ tái hiện trong ngày hội. Phần lễ ở đây được dàn dựng cho đông người xem, bạn có thể đứng xem, chụp ảnh từ khoảng cách vừa phải. Dù vậy, khi người chủ lễ đang khấn, nên giữ yên lặng.
Phần hội. Khi được mời vào vòng xoang hay mời uống rượu, có thể nhận lời trong chừng mực. Không cố uống quá sức, không mời ép người khác.
Chụp ảnh. Hỏi trước khi chụp cận mặt người già, trẻ em, người mặc trang phục lễ. Với nghi thức hiến tế, nhiều người không muốn bị quay chụp, và hình ảnh con vật bị giết đăng lên mạng thường gây hiểu sai về cộng đồng.
Về sớm cho phải phép. Lễ của đồng bào có thể kéo dài tới khuya. Khách ngoài cộng đồng nên chào chủ nhà và về trước khi cuộc vui đi vào phần riêng của gia đình, dòng họ, nhất là khi đường về là đường đồi tối.
Cây nêu, ché rượu và lễ vật: đọc hiểu những gì bạn thấy
Cây nêu là thứ dễ nhận ra nhất trong một lễ lớn. Đó là cây tre hoặc thân cây cao dựng giữa sân, gắn các tua tre chuốt mỏng, đôi khi treo thêm vật trang trí bằng tre đan. Cây nêu là điểm nối giữa người và các vị thần trong cách nghĩ truyền thống, cũng là nơi buộc con vật hiến tế trong lễ lớn. Hình dáng, hoa văn cây nêu khác nhau giữa các dân tộc, các vùng.
Ché rượu cần là vật không thể thiếu. Rượu ủ từ gạo, bắp hoặc khoai sắn với men lá rừng, đựng trong ché sành, khi uống thì đổ nước vào và hút bằng cần tre. Thứ tự uống thường bắt đầu từ chủ lễ, già làng, khách quý. Ché cổ trong nhà đồng bào cũng là tài sản như chiêng, có những chiếc truyền nhiều đời.
Lễ vật thể hiện quy mô lễ: gà cho lễ nhỏ của gia đình, heo cho lễ lớn hơn, ngày trước trâu cho lễ lớn của cả bon. Cùng với con vật là cơm mới, rượu, các món ăn từ rau rừng, măng. Nhìn lễ vật, người trong cộng đồng biết lễ này quan trọng đến đâu, gia đình chủ lễ muốn tạ ơn điều gì.
Thời điểm và cách biết có lễ
Vì lễ trong gia đình không có lịch công khai, người ngoài khó biết trước. Cách thực tế nhất là làm quen người trong cộng đồng, hỏi về dịp cuối năm. Còn các ngày hội văn hoá, thể thao các dân tộc, hội thi cồng chiêng của phường hay của tỉnh thường được thông báo trên trang tin chính quyền và báo địa phương trước vài tuần.
Nếu bạn ở Bảo Lộc vào cuối năm, mùa khô, trời se lạnh và nắng hanh, đó là quãng có nhiều dịp sum họp của đồng bào nhất. Cũng là mùa cà phê chín, nên nhiều gia đình bận hái, lễ thường được dời vào cuối tuần hoặc sau khi xong vụ.
Với người làm du lịch, làm nghiên cứu hay làm phim, lời khuyên chung của những người đã làm việc lâu với đồng bào là đi chậm. Đến thôn nhiều lần, uống nước, nói chuyện với già làng, hỏi họ muốn được giới thiệu thế nào, trước khi xin quay một lễ. Một bộ phim hay một bài viết làm vội có thể khiến cộng đồng thấy mình bị dùng làm cảnh nền.
Cũng nên nhớ rằng không phải nghi thức nào cũng được phép kể cho người ngoài. Có lời khấn, có vật thờ, có phần lễ chỉ người trong dòng họ được biết. Khi người chủ lễ nói không, đó là câu trả lời cần được tôn trọng.
Đừng kỳ vọng một lễ hội đông người, nhiều gian hàng như các lễ hội đồng bằng. Lễ của người Mạ, K'Ho có quy mô nhỏ, ấm cúng, và giá trị của nó nằm ở chỗ được ngồi cùng, nghe chuyện, chứ không ở cảnh tượng.
Câu hỏi thường gặp
Nhô Lir Bong là lễ của dân tộc nào?
Nhô Lir Bong là tên gọi lễ mừng lúa mới của người K'Ho. Người Mạ cũng có lễ mừng lúa mới với tên gọi riêng trong tiếng Mạ, ý nghĩa tương tự là tạ ơn mùa màng và mời cộng đồng ăn hạt lúa mới sau thu hoạch.
Lễ mừng lúa mới thường vào tháng mấy?
Lễ diễn ra sau khi thu hoạch lúa rẫy, thường vào cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, tức khoảng cuối năm dương lịch hoặc đầu năm sau. Thời điểm cụ thể tuỳ từng năm, từng gia đình, không có ngày cố định.
Khách du lịch có thể dự lễ mừng lúa mới không?
Lễ trong gia đình là việc riêng, chỉ dự khi được mời. Khách du lịch dễ tiếp cận hơn qua các ngày hội văn hoá dân tộc có phần tái hiện lễ. Nếu được mời vào nhà, hãy đi cùng người quen và giữ phép lịch sự.
Vì sao lễ đâm trâu không còn phổ biến?
Tục hiến sinh trâu trong lễ lớn đã được vận động bỏ từ lâu vì tốn kém cho gia đình, cộng đồng và vì những yếu tố được xem là không còn phù hợp. Lễ vật hiện nay thường là heo, gà, và phần lễ chú trọng lời khấn, tiếng chiêng.
Có nên mang quà khi được mời dự lễ không?
Nên. Quà phù hợp là những thứ dùng chung được như gạo, rượu, bánh, thịt. Không cần đắt tiền; điều quan trọng là thể hiện mình đến để chung vui. Hỏi người quen trong cộng đồng xem gia đình chủ lễ có kiêng gì không.