Pha trà Bảo Lộc cho ngon phụ thuộc vào bốn yếu tố: nước sạch ít khoáng, nhiệt độ đúng loại trà (chè xanh khoảng 75–85 độ, ô long khoảng 90–95 độ, trà đen gần sôi), lượng trà vừa phải và thời gian hãm ngắn rồi tăng dần. Phần lớn ấm trà bị đắng không phải vì trà kém mà vì nước quá sôi, trà quá nhiều hoặc hãm quá lâu.
Bài này hướng dẫn pha từng loại trà của Bảo Lộc với dụng cụ có sẵn trong nhà, giải thích vì sao các con số lại như vậy, và nói về uống trà cho chừng mực. Các con số là mức tham khảo để bắt đầu; khẩu vị mỗi người khác nhau, hãy điều chỉnh sau vài lần pha.
Nước: thứ bị xem nhẹ nhất
Một ấm trà phần lớn là nước, nên nước ảnh hưởng nhiều tới vị. Nước quá nhiều khoáng, nước cứng làm trà đục, vị nặng, hương bị át. Nước có mùi clo của nước máy làm hỏng hương trà. Nước tinh khiết đóng bình hoặc nước máy đã lọc, để lắng là lựa chọn dễ có. Dùng cùng một loại nước khi so sánh các loại trà để kết quả công bằng.
Người Bảo Lộc xưa hay dùng nước giếng, nước suối để pha trà, và nhiều người vẫn cho rằng nước giếng vùng đồi pha trà ngon hơn. Điều đó có thể đúng với từng giếng, nhưng nước giếng cần được kiểm tra an toàn trước khi dùng. Không nên dùng nước giếng chưa qua xử lý chỉ vì cảm giác ngon.
Nước nên đun vừa sôi rồi dùng ngay hoặc để hạ nhiệt tới mức cần. Nước đun sôi đi sôi lại nhiều lần, hay để trong phích qua đêm rồi đun lại, theo kinh nghiệm của người pha trà là làm trà kém tươi.
Thông số tham khảo cho từng loại trà
Bảng dưới đây là điểm khởi đầu cho ấm khoảng 150–200 ml. Sau vài lần pha, bạn sẽ biết mình thích đậm hơn hay nhạt hơn.
| Loại trà | Nhiệt độ nước | Lượng trà | Thời gian hãm lần đầu | Số lần pha |
|---|---|---|---|---|
| Chè xanh | Khoảng 75–85 độ | Khoảng 3–5 g | Khoảng 1–2 phút | 2–3 lần |
| Ô long nhẹ lửa | Khoảng 90–95 độ | Phủ 1/4–1/3 đáy ấm | Khoảng 40–60 giây | 4–6 lần hoặc hơn |
| Ô long rang | Khoảng 95 độ đến gần sôi | Phủ 1/4–1/3 đáy ấm | Khoảng 40–60 giây | 4–6 lần |
| Trà đen vụn | Gần sôi | Khoảng 2–3 g | Khoảng 3–4 phút | 1–2 lần |
| Hồng trà lá nguyên | Gần sôi | Khoảng 4–5 g | Khoảng 30–60 giây (ấm nhỏ) | 3–5 lần |
Không có nhiệt kế thì có thể ước lượng: nước vừa sôi, mở nắp để khoảng hai, ba phút là xuống khoảng 85 độ; rót qua một chén tống trống rồi rót lại vào ấm cũng giảm thêm vài độ.
Pha chè xanh: nhẹ tay với nhiệt
Chè xanh nhạy cảm với nhiệt nhất. Nước quá sôi làm chè chín, đắng, mất hương cốm, nước ngả vàng. Thói quen pha chè xanh bằng nước sôi già, hãm cả buổi trong ấm lớn là nguyên nhân khiến nhiều người nghĩ chè xanh nào cũng đắng chát.
Cách pha đơn giản: tráng ấm bằng nước nóng cho ấm ấm lên, cho chè vào, rót một ít nước nóng tráng chè thật nhanh rồi đổ đi để làm sạch bụi và đánh thức lá, sau đó rót nước khoảng 80 độ, đậy nắp, hãm một đến hai phút rồi rót hết ra chén tống. Không để nước đọng trong ấm giữa các lần pha.
Nếu bạn thích chè xanh đậm kiểu người làm vườn uống cả ngày, có thể tăng lượng chè, giữ nhiệt thấp hơn và rót ra bình giữ nhiệt để uống dần, thay vì để lá ngâm mãi trong ấm. Chè vẫn đậm mà không bị đắng gắt khi để lâu.
Pha ô long: ấm nhỏ, nhiều lần
Ô long được pha ngon nhất bằng ấm nhỏ, lượng trà nhiều so với nước, hãm ngắn và pha nhiều lần. Viên trà cần nhiệt cao để nở ra, nên dùng nước khoảng 90 đến 95 độ. Tráng ấm, cho trà, tráng trà nhanh, rồi pha lần đầu khoảng nửa phút đến một phút.
Mỗi lần pha sau, tăng thời gian hãm thêm một chút vì lá đã nở, chất hoà tan ra chậm dần. Hương ô long thay đổi qua từng lần: lần đầu hương hoa rõ, các lần giữa vị đậm và ngọt nhất, các lần cuối nhẹ dần. Đó là cái thú của ô long mà pha một lần trong ấm lớn sẽ không thấy.
Một lưu ý nhỏ: lượng ô long nhìn khô có vẻ ít, nhưng viên trà nở ra gấp nhiều lần. Cho quá nhiều, lá nở chật ấm, trà vừa đắng vừa không ra hết hương. Lần đầu nên cho ít, nhìn lá nở rồi điều chỉnh cho lần sau. Khi trà đã nhạt hẳn dù hãm lâu, đó là lúc thay trà mới, đừng cố chắt thêm.
Ấm đất nung, ấm sứ, ấm thuỷ tinh đều pha được. Ấm sứ trắng, ấm thuỷ tinh giúp bạn nhìn màu nước và lá nở; ấm đất giữ nhiệt tốt. Không có ấm nào bắt buộc; quan trọng là ấm sạch, không ám mùi.
Pha trà đen và trà pha chế
Trà đen chịu được nhiệt cao, pha bằng nước gần sôi. Với trà vụn, trà túi lọc, hãm ba đến bốn phút là đủ; lâu hơn trà sẽ chát đắng. Với hồng trà lá nguyên, có thể pha như ô long, ấm nhỏ, hãm ngắn, nhiều lần.
Muốn pha trà sữa ở nhà, pha trà đậm hơn bình thường vì sữa sẽ làm loãng vị. Muốn trà chanh, trà đá, pha đậm rồi rót qua đá. Pha lạnh là lựa chọn dễ chịu cho mùa nóng ở đồng bằng: ngâm trà trong nước lạnh trong tủ lạnh vài giờ, lọc bỏ lá, nước ít chát, ít đục.
Trà túi lọc cũng có cách pha cho ngon: dùng nước vừa sôi, rót nước vào cốc trước rồi mới thả túi, nhấc túi ra đúng thời gian thay vì để ngâm mãi, và không bóp túi vào thìa vì sẽ ép ra vị chát. Với trà xanh túi lọc, để nước nguội bớt như pha chè xanh lá.
Trà đen cũng là nền tốt để pha cùng các nguyên liệu quen của vùng cao như vài lát gừng mùa lạnh, chút mật ong. Đây là cách uống tuỳ thích, không phải công thức chữa bệnh.
Vì sao trà bị đắng: năm lỗi thường gặp
Nước quá nóng. Đặc biệt với chè xanh. Hạ nhiệt nước là cách sửa nhanh nhất.
Quá nhiều trà. Lượng trà nhiều trong ấm lớn hãm lâu là công thức cho vị đắng. Bớt trà hoặc giảm thời gian hãm.
Hãm quá lâu, để nước đọng trong ấm. Rót hết nước ra chén tống sau mỗi lần hãm, không để lá ngâm trong nước.
Trà vụn nhiều. Trà vụn ra nước rất nhanh, cần hãm ngắn hơn trà lá nguyên.
Trà kém hoặc quá lửa. Nếu đã chỉnh nước, lượng trà, thời gian mà vẫn đắng khét, có thể lỗi nằm ở trà. Thử một gói khác để so sánh, cùng một cách pha, để biết chắc.
Ấm bẩn, ám mùi. Ấm đã lâu không rửa kỹ, đọng cặn trà cũ, hoặc dùng chung để pha cà phê, thảo mộc sẽ làm trà có vị lạ, nặng. Rửa ấm bằng nước nóng sau mỗi lần dùng, để khô thoáng, và nếu được thì dùng riêng ấm cho từng loại trà.
Dụng cụ: không cần đắt, cần đúng
Bạn không cần bộ ấm chén đắt tiền để pha trà Bảo Lộc ngon. Những thứ cơ bản gồm một ấm nhỏ có nắp vừa khít (sứ, thuỷ tinh hoặc đất nung), một chén tống để rót trà ra cho đều, vài chén nhỏ, ấm đun nước, và nếu muốn chính xác thì một cái cân nhỏ. Ấm có lưới lọc giúp rót nước không lẫn lá.
Kích thước ấm quan trọng hơn chất liệu. Ấm quá lớn so với lượng người uống sẽ khiến bạn hoặc phải bỏ nhiều trà, hoặc phải hãm lâu, cả hai đều dễ làm trà đắng. Ấm khoảng một trăm rưởi đến hai trăm mililit là vừa cho hai, ba người uống ô long.
Với chè xanh pha ấm lớn kiểu gia đình, nên dùng ấm có lõi lọc nhấc ra được: hãm đủ thời gian thì nhấc lõi lá ra, nước trong ấm sẽ không đắng dần. Đây là mẹo nhiều nhà ở Bảo Lộc dùng cho bình trà để trên bàn cả buổi.
Uống trà chừng mực: những điều nên biết về sức khoẻ
Trà chứa caffeine, lượng trong một tách thường ít hơn một ly cà phê pha phin đậm nhưng không phải không đáng kể, và thay đổi nhiều theo loại trà, lượng trà, cách pha. Trà cũng chứa các polyphenol và nhiều hợp chất khác được nghiên cứu rộng rãi. Nhiều nghiên cứu quan sát gợi ý mối liên hệ giữa uống trà thường xuyên với một số chỉ số sức khoẻ, nhưng trà là thức uống, không phải thuốc.
Một số lưu ý chung: người dễ mất ngủ nên uống trà vào buổi sáng, đầu giờ chiều. Người có bệnh dạ dày nên tránh uống trà đặc lúc đói. Trà có thể làm giảm hấp thu sắt từ thức ăn thực vật, nên người thiếu máu thiếu sắt thường được khuyên không uống trà ngay trong bữa ăn. Trẻ nhỏ không nên uống trà đặc. Phụ nữ mang thai, cho con bú, người có bệnh tim mạch, đang dùng thuốc nên hỏi ý kiến bác sĩ về lượng trà phù hợp.
Những lời quảng cáo kiểu trà chữa bệnh, trà giảm cân thần tốc, trà thải độc nên được nhìn tỉnh táo. Uống trà vừa phải như một phần của nếp sống lành mạnh là cách đúng mực nhất.
Pha trà theo kiểu người Bảo Lộc
Trong nhiều gia đình ở Bảo Lộc, cách pha trà không cầu kỳ: một ấm sứ hoặc ấm thuỷ tinh, phích nước nóng, chén nhỏ, trà đặt sẵn trên bàn. Khách đến, chủ nhà tráng ấm, bỏ trà, rót nước, mời. Ấm trà được châm nước suốt buổi nói chuyện. Người làm vườn mang bình trà lớn ra đồi, uống thay nước.
Một vài gia đình có bộ trà ô long đầy đủ: khay trà, ấm nhỏ, chén tống, chén quân, gắp trà. Pha theo kiểu này chậm rãi hơn, hợp những buổi chiều mưa. Không có cách nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là trà hợp khẩu vị và hợp hoàn cảnh.
Nếu bạn là khách, khi được mời trà, hãy nhận bằng hai tay với người lớn tuổi, uống một ngụm rồi mới bắt đầu câu chuyện. Khen trà là cách mở lời dễ nhất ở phố núi này.
Nếu chủ nhà là người làm trà, câu hỏi về giống chè, lứa hái, cách làm sẽ khiến câu chuyện kéo dài thêm vài ấm nữa. Đó cũng là cách học pha trà nhanh nhất: ngồi cạnh người làm trà, nhìn họ pha.
Câu hỏi thường gặp
Có cần nhiệt kế để pha trà không?
Không bắt buộc. Có thể ước lượng: nước vừa sôi để mở nắp hai, ba phút xuống khoảng 85 độ; rót qua một chén tống trống rồi rót lại giảm thêm vài độ. Ấm đun nước có chỉnh nhiệt giúp pha ổn định hơn nếu bạn uống trà thường xuyên.
Có nên tráng trà trước khi pha không?
Với ô long và trà lá nguyên, tráng nhanh một lần giúp làm sạch bụi và làm lá ấm lên, nở đều. Với chè xanh, có thể tráng thật nhanh hoặc bỏ qua tuỳ thói quen. Đừng tráng quá lâu vì sẽ mất lớp hương đầu tiên.
Uống bao nhiêu trà mỗi ngày là vừa?
Không có con số chung cho mọi người, vì phụ thuộc loại trà, độ đậm, sức khoẻ và độ nhạy với caffeine. Người khoẻ mạnh uống vài chén trà pha vừa phải mỗi ngày thường không có vấn đề. Người có bệnh hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ.
Trà để qua đêm có uống được không?
Trà pha để lâu ở nhiệt độ phòng dễ bị oxy hoá, mất hương, có thể bị nhiễm khuẩn nếu để hở, nhất là trà có thêm đường, sữa. Nên uống trà trong ngày pha. Trà pha lạnh để trong tủ lạnh, đậy kín thì dùng được trong khoảng một ngày.
Có nên uống trà ngay sau bữa ăn không?
Nhiều người quen uống trà sau ăn. Tuy nhiên trà có thể làm giảm hấp thu sắt từ thực phẩm thực vật, nên người thiếu máu thiếu sắt thường được khuyên cách bữa ăn một khoảng. Nếu có vấn đề sức khoẻ, hãy hỏi bác sĩ về thói quen phù hợp.