Nuôi tằm ở Bảo Lộc: tằm con tập trung, nhà nuôi tằm lớn, né gỗ và phòng bệnh

Nghề tằm ở Bảo Lộc thường tách làm hai chặng: tằm con từ lúc nở đến khoảng tuổi ba được nuôi ở các cơ sở chuyên, có phòng kiểm soát nhiệt và ẩm; từ tuổi ba, hộ gia đình nhận về nuôi tằm lớn trên giàn hoặc trên nền nhà, cho ăn cả cành dâu, rồi cho lên né gỗ ô vuông để làm kén. Cách chia này giảm rủi ro ở giai đoạn tằm yếu nhất, và giảm việc cho hộ nuôi vốn còn phải lo vườn dâu.

Phần khó nhất của nghề không nằm ở kỹ thuật cho ăn, mà ở phòng bệnh. Một lứa tằm có thể mất trắng vì một ổ virus, một đợt nấm hay một lần thuốc trừ sâu bay sang. Bài này đi lần lượt từ nhà nuôi, giàn, né tới các bệnh thường gặp, theo cách người nuôi ở các phường ven Bảo Lộc vẫn làm.

Vì sao tằm con được nuôi ở cơ sở riêng

Ba tuổi đầu là lúc con tằm nhỏ, ăn ít nhưng rất nhạy cảm: nhiệt độ lệch vài độ, độ ẩm xuống thấp, lá non không đủ tươi là tằm chậm lớn hoặc nhiễm bệnh. Ở giai đoạn này cần phòng kín, có thể sưởi hoặc làm mát, lá non thái nhỏ, vệ sinh khắt khe. Một hộ nuôi nhỏ khó đầu tư đủ những thứ đó chỉ để dùng vài ngày mỗi lứa.

Vì vậy ở vùng Bảo Lộc hình thành các cơ sở nuôi tằm con tập trung. Họ nhận trứng giống, ấp, nuôi tằm qua hai hoặc ba tuổi đầu, rồi giao tằm cho các hộ khi tằm đã đủ khoẻ. Hộ nuôi đặt tằm theo lịch vườn dâu của mình, đến ngày thì đem nong, sọt hoặc thùng tới nhận. Đây là một trong những điểm làm nghề tằm ở Lâm Đồng khác với cách nuôi khép kín trong từng nhà ở nhiều làng tằm phía bắc.

Lợi ích không chỉ là giảm việc. Cơ sở tằm con nuôi số lượng lớn nên kiểm soát được nguồn trứng, kiểm bệnh, ghi chép từng lứa. Khi có lứa bệnh, họ biết ngay nguồn nào có vấn đề. Đổi lại, hộ nuôi phụ thuộc vào uy tín của cơ sở, và việc vận chuyển tằm tuổi ba đi xa trong nắng hoặc mưa cũng là một điểm có thể làm tằm sốc. Người nuôi lâu năm thường chọn nơi nhận tằm gần nhà và gắn bó với một cơ sở quen.

Nhà nuôi tằm lớn trông thế nào

Nhà nuôi tằm lớn ở Bảo Lộc thường là nhà cấp bốn dài, mái cao để thoáng, vách xây thấp phía dưới, phía trên là lưới hoặc cửa có thể mở toàn bộ. Nền láng xi măng để dễ quét dọn, rửa và rải vôi. Một số nhà có mái hiên rộng hai bên để chắn mưa tạt và nắng xiên chiều, vì cả hai thứ đó đều làm nhiệt độ trong nhà thay đổi nhanh.

Bên trong là giàn nhiều tầng bằng sắt hoặc tre gỗ, mỗi tầng một mặt phẳng rải lá. Cũng có nhà nuôi tằm ngay trên nền, gọi nôm na là nuôi dưới đất: rải cành dâu thành luống dài, tằm bò ăn trên đó. Cách này đỡ công nhấc nong lên xuống, cho ăn cả cành nhanh hơn, nhưng cần nhà rộng và nền thật khô. Mỗi nhà chọn kiểu tuỳ diện tích và số người làm.

Gần nhà nuôi thường có một gian trữ lá và một góc chứa né. Người nuôi lâu năm tránh để nhà nuôi sát chuồng heo, chuồng gà hay chỗ đốt rác, vì mùi và khói đều ảnh hưởng tới tằm. Vị trí tốt là chỗ cao ráo, thoáng gió nhưng không hứng gió lùa trực tiếp, xa đường có xe tải bụi đỏ chạy qua.

Né tằm: từ né tre đến né gỗ ô vuông

Né là chỗ con tằm chín bò vào làm kén. Né truyền thống ở nhiều vùng là né tre, né mây, đan xoắn hoặc có cành nhánh cho tằm bám. Né kiểu này rẻ, tự làm được, nhưng tằm làm kén chen nhau, dễ ra kén đôi (hai con chung một kén), kén dính phân, kén méo. Khi ươm, những kén ấy cho tơ kém hoặc phải loại.

Ở Bảo Lộc, nhiều hộ đã chuyển sang né gỗ hoặc né bìa dạng ô vuông: một khung nhiều ô nhỏ bằng nhau, mỗi ô vừa một con tằm. Tằm tự tìm ô, làm kén gọn trong ô, kén đều, sạch, ít kén đôi. Một số né ô vuông được treo xoay để tằm bò lên phía trên, khung tự cân lại, tằm phân bố đều. Kén làm trên né ô vuông thường được xưởng ươm đánh giá cao hơn, vì tơ ươm ra đều và tỷ lệ kén loại thấp.

Lên né là việc phải làm nhanh khi tằm chín rộ. Cả nhà bắt tằm chín bỏ lên né, hoặc đặt né lên giàn để tằm tự bò vào. Sau đó nhà nuôi phải thoáng, khô, không có nắng gắt chiếu thẳng. Vài ngày sau, khi nhộng trong kén đã cứng, người ta gỡ kén khỏi né bằng tay hoặc bằng dụng cụ đẩy, làm sạch lớp tơ lưới bên ngoài trước khi đóng bao.

Một lứa tằm lớn qua từng giai đoạn

Bảng sau là khung khái quát cho một lứa tằm lưỡng hệ nhận từ tuổi ba, mang tính minh hoạ. Số ngày thực tế thay đổi theo thời tiết, giống và lá; người nuôi nên đối chiếu với hướng dẫn của nơi giao tằm.

Từ lúc nhận tằm tuổi ba đến lúc bán kén, một lứa thường gói gọn trong khoảng hai tuần đến hơn hai tuần. Sau đó là vài ngày dọn rửa, khử trùng trước lứa tiếp theo.

Những bệnh tằm người nuôi sợ nhất

Phần mô tả dưới đây ở mức nhận biết cho người mới; chẩn đoán và cách xử lý cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc cơ sở giống.

Điểm chung của các bệnh trên là phòng dễ hơn chữa. Phần lớn người nuôi ở Bảo Lộc không dùng thuốc chữa cho tằm mà tập trung vào vệ sinh, lá sạch, mật độ hợp lý và loại bỏ con bệnh thật sớm.

Vôi bột, khử trùng và nhịp vệ sinh giữa hai lứa

Vôi bột là vật dụng gần như không thiếu trong nhà nuôi tằm ở Bảo Lộc. Rắc một lớp mỏng lên mặt giàn vào lúc tằm ngủ hoặc khi trời ẩm giúp hút ẩm, làm khô phân, và hạn chế nấm. Một số người trộn vôi với chất khử trùng được khuyến cáo cho nghề tằm. Vôi phải dùng đúng lúc, đúng lượng; rắc dày quá lên tằm đang ăn làm lá bị phủ, tằm ăn kém.

Giữa hai lứa, nhà nuôi được dọn sạch hết phân, lá cũ, cành khô. Giàn, nong, né được rửa, phơi nắng, phun thuốc khử trùng theo hướng dẫn, nền nhà quét vôi. Người cẩn thận để nhà trống thêm vài ngày cho khô hẳn rồi mới nhận lứa mới. Với các mầm bệnh như virus gây bủng, việc khử trùng kỹ giữa lứa quyết định lứa sau có lặp lại bệnh hay không.

Một thói quen tốt mà nhiều hộ lâu năm giữ là đặt chậu nước có chất khử trùng hoặc tấm thảm vôi ở cửa nhà nuôi, ai vào cũng bước qua. Khách lạ, người đi mua kén, thậm chí người nhà vừa đi vườn khác về, đều nên rửa tay, thay dép trước khi vào. Nhìn thì cầu kỳ, nhưng so với thiệt hại của một lứa mất trắng thì là cái giá rẻ.

Công lao động và cách gia đình chia việc

Một lứa tằm ở Bảo Lộc thường huy động cả nhà. Người khoẻ đi cắt dâu, chở về; người ở nhà rải lá, dọn phân; lúc tằm chín thì cả trẻ con cũng phụ bắt tằm lên né. Những hộ nuôi nhiều có thuê thêm người theo ngày vào tuần ăn rỗi và tuần lên né, gỡ kén. Công thuê cao điểm là chuyện được tính trước khi nhận tằm.

Nhịp nghề tằm vì thế ảnh hưởng tới nhịp sống. Nhà đang nuôi tằm tuổi năm ít khi đi đâu qua đêm; đám cưới, đám giỗ trong xóm hay được sắp xếp có tính tới lịch tằm của các nhà. Người mới về sống cạnh vùng tằm sẽ quen với cảnh đèn nhà nuôi sáng tới khuya và tiếng xe máy chở dâu từ tinh mơ.

Nhiều gia đình kết hợp tằm với cà phê, sầu riêng, chè: những tháng cà phê không cần nhiều việc thì đẩy mạnh lứa tằm; vào mùa hái cà phê thì giảm tằm. Sự linh hoạt ấy là một lý do nghề tằm sống được cạnh các cây trồng giá trị cao, dù có những năm kén rớt giá.

Những sai lầm thường gặp của người mới nuôi

Nhận tằm quá nhiều so với vườn dâu. Thấy kén được giá, người mới hay đặt nhiều tằm, đến tuổi năm thì thiếu lá, phải mua lá ngoài không rõ nguồn, dễ dính thuốc.

Coi nhẹ khâu vệ sinh. Lứa đầu suôn sẻ khiến người ta chủ quan, bỏ bớt khử trùng giữa lứa. Mầm bệnh tích lại, vài lứa sau mới bùng.

Đóng kín nhà khi trời lạnh quá lâu. Sợ tằm lạnh mà đóng kín, khí trong nhà tù đọng, ẩm và hơi phân tích lại, tằm còn dễ bệnh hơn.

Để kén lâu mới bán. Chờ giá lên mà giữ kén tươi quá lâu thì ngài cắn kén, hoặc kén giảm trọng lượng, cuối cùng thiệt hơn là được.

Mua lá dâu trôi nổi khi thiếu lá. Lá mua từ vườn lạ có thể đã phun thuốc mà người bán không biết hoặc không nói. Nếu buộc phải mua, người nuôi thường thử cho một ít tằm ăn trước, chờ vài giờ thấy bình thường mới rải cả giàn.

Bỏ qua sổ ghi chép. Không ghi ngày nhận tằm, ngày ngủ, ngày lên né, lượng lá, thì lứa hỏng không biết hỏng ở khâu nào. Người nuôi giỏi ở Bảo Lộc thường có cuốn sổ nhỏ treo ở cửa nhà nuôi, ghi vắn tắt mà đủ.

Câu hỏi thường gặp

Một hộ nuôi tằm ở Bảo Lộc cần bao nhiêu diện tích dâu?

Không có con số chung, vì phụ thuộc vào số tằm mỗi lứa, giống dâu, nước tưới và số lứa trong năm. Cách tính thường dùng là đi ngược từ số lứa muốn nuôi và lượng lá mỗi lứa cần, rồi hỏi các hộ lâu năm xung quanh để đối chiếu.

Có nhất thiết phải nhận tằm con từ cơ sở không?

Không bắt buộc. Một số hộ có kinh nghiệm và phòng nuôi tốt tự nuôi tằm con. Tuy vậy, với người mới, nhận tằm tuổi ba từ cơ sở có uy tín giúp giảm đáng kể rủi ro ở giai đoạn tằm yếu nhất.

Né ô vuông có đắt hơn né tre nhiều không?

Né ô vuông tốn tiền đầu tư ban đầu hơn và cần chỗ cất, nhưng dùng được nhiều lứa nếu giữ khô và vệ sinh tốt. Bài này không nêu giá; hãy hỏi nơi bán và tính theo số lứa dùng được.

Tằm bị bệnh có chữa được không?

Với các bệnh do virus như tằm bủng, gần như không có cách chữa mà chỉ có loại bỏ con bệnh và khử trùng. Với nấm và vi khuẩn, cải thiện độ khô, vệ sinh và lá sạch là chính. Nên hỏi khuyến nông trước khi dùng bất kỳ hoá chất nào lên tằm.

Mùa nào nuôi tằm ở Bảo Lộc khó nhất?

Người nuôi hay kể khó nhất là những tuần mưa dầm, ẩm kéo dài giữa mùa mưa vì nấm và vi khuẩn phát mạnh, và những đợt nóng hiếm hoi cuối mùa khô vì tằm lưỡng hệ chịu nóng kém. Mùa khô còn thêm nỗi lo thiếu lá.

Thuốc chống muỗi dùng trong nhà có hại cho tằm không?

Có. Nhiều loại thuốc xịt, nhang muỗi, tinh dầu đều có thể làm tằm ngộ độc. Nhà ở cạnh nhà nuôi nên dùng màn, lưới chống muỗi và tránh xịt thuốc, nhất là khi gió thổi về phía nhà nuôi.