Bảo Lộc trở thành vùng tơ tằm lớn vì ba điều gặp nhau ở cùng một chỗ: khí hậu cao nguyên mát quanh năm hợp với giống tằm lưỡng hệ cho tơ trắng, sợi dài; đất đỏ bazan và mùa mưa dài giúp vườn dâu ra lá gần như liên tục; và một chuỗi nghề khép kín từ trứng giống, tằm con, kén tươi đến xưởng ươm tơ, dệt lụa nằm gọn trong bán kính vài chục cây số. Lâm Đồng thường được nhắc là tỉnh có diện tích dâu và sản lượng kén lớn nhất cả nước, còn Bảo Lộc là nơi tập trung nhiều xưởng ươm tơ nhất của tỉnh.
Từ tháng 7/2025, thành phố Bảo Lộc cũ không còn là một cấp hành chính; vùng đất này nay là bốn phường 1 Bảo Lộc, 2 Bảo Lộc, 3 Bảo Lộc và B'Lao của tỉnh Lâm Đồng mới. Nghề tằm thì không theo ranh giới phường: vườn dâu nằm nhiều ở các xã cũ ven phố như Lộc Thanh, Lộc Châu, Đại Lào, Lộc Nga, Đạm Bri, và tràn sang các xã Bảo Lâm, Di Linh lân cận. Bài này giải thích vì sao nghề bám rễ ở đây, và người mới đến nên nhìn nghề này thế nào cho đúng.
Khí hậu cao nguyên và con tằm lưỡng hệ
Con tằm dâu có hai nhóm giống chính mà người trong nghề hay phân biệt. Tằm đa hệ nở nhiều lứa trong năm, chịu nóng tốt, nuôi được ở đồng bằng, nhưng kén nhỏ, vỏ mỏng, thường có màu vàng. Tằm lưỡng hệ chỉ ưa khí hậu mát, kén to và trắng, vỏ kén dày, sợi tơ dài và đều hơn, nên tơ ươm ra đạt cấp cao, hợp với yêu cầu của thị trường xuất khẩu.
Bảo Lộc nằm trên cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc, độ cao khoảng tám, chín trăm mét. Ở độ cao này nhiệt độ ban ngày ít khi lên quá cao, ban đêm mát, biên độ trong năm không lớn. Đó là điều kiện mà ở miền xuôi phải dùng máy lạnh hoặc chọn mùa mới nuôi được tằm lưỡng hệ, còn ở Bảo Lộc nhà nuôi bình thường đã gần đạt. Người nuôi chỉ phải lo những đợt nóng bất thường trong mùa khô và những ngày ẩm kéo dài giữa mùa mưa.
Chính khác biệt về giống tằm làm nên khác biệt về sản phẩm. Một vùng nuôi tằm đa hệ có thể có nhiều kén nhưng ít tơ cấp cao; một vùng nuôi lưỡng hệ ổn định quanh năm thì xưởng ươm có nguồn kén đều, máy ươm tự động chạy được liên tục. Từ đó mới có chỗ cho các nhà máy ươm tơ đầu tư lớn, và chuỗi nghề ở Bảo Lộc hình thành quanh các nhà máy ấy.
Đất bazan, mưa dài và vườn dâu ra lá gần như quanh năm
Lá dâu là thức ăn duy nhất của con tằm, nên một vùng tằm tơ trước hết phải là một vùng dâu tốt. Đất đỏ bazan ở Bảo Lộc tơi xốp, sâu, giữ ẩm khá, hợp với bộ rễ của cây dâu. Mùa mưa ở đây dài, thường kéo từ khoảng tháng tư, tháng năm đến tháng mười, tháng mười một, nên trong nửa năm vườn dâu gần như không cần tưới. Mùa khô thì nhiều vườn có giếng, ao hoặc bơm từ suối để giữ lá.
Ở nhiều vùng phía bắc, cây dâu nghỉ đông, nghề tằm theo mùa, có tháng nhà nuôi gần như bỏ trống. Ở Bảo Lộc, nhờ không có mùa lạnh thật sự, người ta đốn dâu theo từng khoảnh, cho mỗi khoảnh ra lá lệch nhau vài tuần. Nhờ thế một hộ có thể nuôi gối lứa, lứa này lên né thì lứa sau đã nhận tằm con. Nghề tằm vì vậy thành nguồn thu đều theo tháng, khác với cà phê hay sầu riêng chỉ thu một lần mỗi năm.
Điểm yếu cũng đến từ mưa. Lá dâu hái lúc trời mưa phải hong ráo trước khi cho ăn, nếu không tằm dễ bệnh. Những tuần mưa dầm, độ ẩm trong nhà nuôi tăng cao, nấm bệnh phát triển nhanh. Người nuôi lâu năm ở Bảo Lộc vì thế rất chú ý tới mái che chỗ để lá, quạt thông gió và vôi bột rải khô, những thứ người ngoài nhìn vào thấy vụn vặt nhưng quyết định cả một lứa tằm.
Một chuỗi nghề nằm gọn quanh phố núi
Điều làm Bảo Lộc khác với một vùng chỉ trồng dâu bán lá là cả chuỗi nghề nằm gần nhau. Bảng dưới mô tả các khâu chính theo cách người trong nghề vẫn chia, không nêu tên cơ sở cụ thể.
| Khâu | Việc chính | Ai thường làm |
|---|---|---|
| Trứng giống | Nhân giống, kiểm bệnh, ấp trứng đến lúc sắp nở | Cơ sở giống có kỹ thuật, một phần đưa từ nơi khác về |
| Tằm con | Nuôi tằm từ lúc nở đến hết tuổi hai hoặc tuổi ba, giai đoạn dễ bệnh nhất | Các điểm nuôi tằm con tập trung, có phòng kín kiểm soát nhiệt ẩm |
| Tằm lớn | Nuôi từ tuổi ba đến lúc tằm chín, cho lên né làm kén | Hộ gia đình có vườn dâu và nhà nuôi |
| Kén tươi | Gỡ kén, phân loại, bán cho thương lái hoặc xưởng ươm | Hộ nuôi, người thu mua kén |
| Ươm tơ | Nấu kén, kéo sợi, chập nhiều sợi kén thành sợi tơ sống | Xưởng ươm tơ tự động hoặc bán tự động |
| Dệt và hoàn tất | Se tơ, dệt vải, chuội keo, nhuộm, in | Xưởng dệt, một phần đưa đi nơi khác |
Khoảng cách ngắn giữa các khâu là lợi thế khó sao chép. Kén tươi để lâu thì ngài cắn thủng, nên vùng nuôi phải gần xưởng ươm hoặc có lò sấy kén. Ở Bảo Lộc, người nuôi bán kén trong một hai ngày sau khi gỡ là chuyện bình thường.
Nghề tằm trên địa bàn bốn phường mới
Nếu đi từ trung tâm phố, quanh hồ Nam Phương, ra các hướng ven, bạn sẽ thấy cảnh quan đổi dần: nhà phố thưa đi, đồi chè và vườn cà phê xen với những ruộng dâu thấp, lá xanh đậm, cắt ngang đều tăm tắp. Các xã cũ như Lộc Thanh (nay thuộc Phường 1 Bảo Lộc), Đạm Bri (nay thuộc Phường 2 Bảo Lộc), Lộc Châu và Đại Lào (nay thuộc Phường 3 Bảo Lộc), Lộc Nga (nay thuộc Phường B'Lao) là nơi người ta hay gặp vườn dâu và nhà nuôi tằm.
Gọi là phường nhưng phần lớn diện tích các phường mới này vẫn là đất vườn. Vì thế đừng ngạc nhiên khi một địa chỉ ghi "Phường 2 Bảo Lộc" lại là căn nhà giữa đồi dâu, cách đường nhựa vài trăm mét đường đất đỏ. Xưởng ươm tơ thì nằm rải ở cả trong phố lẫn ven phố, nhiều xưởng gần quốc lộ cho tiện xe chở kén và tơ.
Ngoài bốn phường, các xã thuộc vùng Bảo Lâm và Di Linh cũ cũng nuôi tằm nhiều, kén từ đó đổ về Bảo Lộc ươm. Nói "tơ Bảo Lộc" trong đời thường vì thế thường hiểu là tơ ươm ở Bảo Lộc, không nhất thiết kén nuôi trong ranh bốn phường. Người làm hồ sơ, tra danh bạ hay viết về nghề nên giữ sự phân biệt này cho chính xác.
Một ngày trong nhà nuôi tằm
Nhà nuôi tằm ở Bảo Lộc thường là một gian rộng, mái tôn hoặc ngói, vách có cửa lưới để thông gió, nền xi măng. Buổi sáng sớm, khi sương còn trên lá, người nhà ra vườn cắt dâu. Nhiều hộ cắt cả cành chứ không hái từng lá, chở về bằng xe máy hoặc xe công nông, rải lớp lá dày lên giàn tằm. Tiếng tằm ăn lá lúc lứa tằm tuổi năm nghe rào rào như mưa nhỏ trên mái, người sống gần nhà nuôi nhận ra ngay.
Giữa ngày là việc dọn phân tằm, thay lớp lót, rắc vôi, mở hoặc đóng cửa tuỳ trời. Chiều lại cắt lá. Tằm tuổi năm ăn nhiều nhất, có khi phải cho ăn bốn năm bữa một ngày, người nuôi gần như không rời nhà. Đến khi tằm chín, thân ngả trong, ngừng ăn, cả nhà xúm vào bắt tằm lên né. Vài ngày sau kén kết xong, lại xúm vào gỡ kén, phân loại, đóng bao chở đi bán.
Ai từng ở cạnh một nhà nuôi tằm đều biết nghề này nhiều công hơn người ngoài tưởng. Đổi lại, vòng quay tiền nhanh: một lứa tằm từ lúc nhận tằm con đến lúc bán kén chỉ chừng hai, ba tuần. Nhiều gia đình ở Bảo Lộc coi nuôi tằm là nguồn tiền chợ hằng tháng, còn cà phê, sầu riêng là tiền để dành cuối năm.
Những hiểu lầm hay gặp về tơ lụa Bảo Lộc
Không phải tấm lụa nào bán ở Bảo Lộc cũng dệt từ tơ Bảo Lộc. Phần lớn tơ ươm ở đây đi ra dưới dạng tơ sống, bán cho xưởng dệt trong nước hoặc xuất khẩu. Hàng lụa bày bán cho khách có thể dệt tại chỗ, cũng có thể nhập từ nơi khác. Muốn biết rõ thì hỏi thẳng người bán, và xem kỹ chất vải.
Bảo Lộc mạnh ở ươm tơ hơn là dệt lụa. Thế mạnh của vùng là khâu đầu chuỗi: dâu, tằm, kén, tơ sống. Dệt và hoàn tất lụa có làm nhưng quy mô không lớn bằng ươm. Đây là lý do khách đến hay được giới thiệu xem xưởng ươm hơn là xưởng dệt.
Nghề tằm không phải nghề nhàn. Hình ảnh ruộng dâu xanh dễ làm người ta nghĩ đây là nghề nhẹ. Thực tế người nuôi gắn với nhà nuôi suốt lứa, chịu rủi ro dịch bệnh và thuốc trừ sâu bay từ vườn bên cạnh.
Tơ tằm không phải lúc nào cũng được giá. Giá kén lên xuống theo thị trường tơ thế giới. Đã có những giai đoạn người Bảo Lộc chặt dâu trồng cây khác vì kén rớt giá, rồi trồng lại khi giá hồi. Nghề tằm ở đây có thăng trầm, không phải đường thẳng.
Người mới đến nên tiếp cận nghề tằm thế nào
Với người sắp chuyển về Bảo Lộc sống, nghề tằm là một phần của khung cảnh hằng ngày: xe chở cành dâu buổi sáng, mùi kén nấu thoảng ra từ xưởng ươm, những bao kén trắng chất sau xe máy. Hiểu nhịp nghề giúp bạn hiểu hàng xóm: vì sao nhà bên cạnh không đi đám cưới được vào tuần tằm chín, vì sao họ lo lắng khi bạn định phun thuốc diệt muỗi quanh vườn.
Với khách ghé thăm, cách xem nghề tằm có ý nghĩa nhất là ghé một vườn dâu hoặc một xưởng ươm có đón khách, hỏi trước được không, đi nhẹ, không chạm vào tằm và kén khi chưa được phép. Bài về ươm tơ và bài về vòng đời con tằm trong cùng chuyên mục này sẽ giúp bạn biết nhìn vào đâu và hỏi gì.
Với người làm ăn, nghề tằm ở Bảo Lộc đáng tìm hiểu như một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, nhưng cũng là nghề có chu kỳ giá rõ rệt. Đừng nhìn vào một năm kén được giá mà vội đầu tư nhà nuôi hay xưởng; hỏi chuyện những người đã làm qua cả năm giá tốt lẫn năm giá xấu.
Câu hỏi thường gặp
Bảo Lộc nuôi tằm từ bao giờ?
Theo các tài liệu và lời kể địa phương, nghề tằm ở Bảo Lộc phát triển dần cùng các lớp cư dân lên lập nghiệp trong nửa sau thế kỷ XX, mạnh lên rõ rệt khi có các xưởng ươm tơ quy mô lớn. Mốc năm cụ thể của từng giai đoạn nên đối chiếu tài liệu chính thức của tỉnh.
Tằm lưỡng hệ khác tằm đa hệ ở điểm nào?
Tằm lưỡng hệ ưa khí hậu mát, kén to, màu trắng, vỏ dày và sợi tơ dài, cho tơ cấp cao. Tằm đa hệ chịu nóng, nuôi được ở đồng bằng nhiều lứa trong năm nhưng kén nhỏ, thường màu vàng, tơ ít và cấp thấp hơn.
Sau sáp nhập, vườn dâu ở Bảo Lộc nằm trong phường nào?
Vườn dâu rải ở cả bốn phường mới, nhiều nhất ở phần đất của các xã cũ như Lộc Thanh (Phường 1 Bảo Lộc), Đạm Bri (Phường 2 Bảo Lộc), Lộc Châu, Đại Lào (Phường 3 Bảo Lộc) và Lộc Nga (Phường B'Lao). Ranh từng thôn cũ nên kiểm với chính quyền phường.
Khách có tự vào nhà nuôi tằm xem được không?
Không nên tự vào. Tằm rất nhạy với mùi lạ, hoá chất và mầm bệnh mang theo từ ngoài. Hãy hỏi chủ nhà trước, rửa tay, không xịt nước hoa hay thuốc chống muỗi, không chạm vào tằm nếu chưa được mời.
Tơ ươm ở Bảo Lộc chủ yếu bán đi đâu?
Phần lớn ra khỏi vùng dưới dạng tơ sống, một phần cho xưởng dệt trong nước, một phần xuất khẩu. Tỷ lệ cụ thể thay đổi theo năm và theo giá thế giới, nên khi cần con số hãy tìm báo cáo của ngành hoặc của tỉnh.
Mùa nào trong năm đến Bảo Lộc dễ gặp cảnh nuôi tằm nhất?
Gần như tháng nào cũng có hộ đang nuôi vì vườn dâu ra lá gối nhau. Mùa mưa lá nhiều, nhà nuôi bận rộn hơn; giữa mùa khô một số hộ giảm lứa vì thiếu nước tưới dâu.