Nếp sống ở Bảo Lộc là nếp sống của một phố núi nửa thị thành, nửa nhà vườn: người ta dậy sớm, ra vườn trước khi đi làm, uống cà phê hoặc trà buổi sáng, đi chợ sớm, sống với mùa mưa kéo dài nửa năm và tính lịch năm theo vụ chè, cà phê, sầu riêng. Nhịp sống chậm hơn TP.HCM nhiều, nhưng không nhàn như người ngoài hay tưởng.
Bài này dành cho người muốn hiểu người Bảo Lộc sống thế nào, từ người sắp chuyển lên đến người đi xa nhớ quê. Đây là bức tranh từ đời sống thường ngày, không phải số liệu; mỗi gia đình, mỗi khu phố có nhịp riêng.
Buổi sáng bắt đầu sớm
Ở Bảo Lộc, năm giờ sáng đã có người ra đường. Người làm vườn tranh thủ ra đồi chè, vườn cà phê khi trời còn mát, tưới cây mùa khô, làm cỏ, xịt thuốc trước khi nắng lên. Người làm thuê hái chè tập trung ở đầu dốc chờ xe chở lên đồi. Các quán ăn sáng, quán cà phê mở sớm để kịp cho những người này.
Sáng sớm thường có sương, nhất là mùa mưa và đầu mùa khô. Sương dày đến mức đi xe máy phải bật đèn, đi chậm. Người địa phương quen mặc áo khoác, đội mũ len đi sáng, đến chín, mười giờ nắng lên mới cởi ra. Câu nói vui của người phố núi là một ngày có đủ bốn mùa: sáng xuân, trưa hè, chiều thu, đêm đông.
Chợ Bảo Lộc và các chợ nhỏ trong phường họp đông nhất từ sáng sớm tới khoảng chín giờ. Rau củ từ các vườn quanh phố, măng, rau rừng do đồng bào mang xuống, cá, thịt, đồ khô. Người đi chợ sớm chọn được rau tươi nhất, và cũng là lúc gặp đủ người quen để hỏi chuyện mùa màng, giá cả.
Ly cà phê và ấm trà
Bảo Lộc là vùng trồng cả chè và cà phê, nên người ở đây uống cả hai. Thói quen phổ biến là ly cà phê buổi sáng ở quán quen, thường là cà phê pha phin, đậm. Quán cà phê ở Bảo Lộc nhiều không kém các thành phố lớn, từ quán cóc ven đường đến quán có view đồi. Với người làm ăn, quán cà phê sáng là nơi bàn chuyện mua bán nông sản, chuyện đất.
Trà thì gắn với nhà. Nhiều gia đình có ấm trà để sẵn trên bàn, khách đến là rót. Trà thường là chè xanh hoặc ô long của vùng, nhiều nhà mua thẳng từ người quen làm chè hoặc tự sao từ vườn mình. Người lớn tuổi uống trà suốt ngày, người trẻ uống ít hơn, chuộng trà sữa, trà trái cây như ở mọi nơi.
Trang có mục riêng về trà Bảo Lộc; ở đây chỉ cần nói rằng mời trà là phép lịch sự đầu tiên khi bạn đến nhà ai. Nhận chén trà, uống một chút, khen trà là đủ để câu chuyện bắt đầu.
Mùa mưa dài: sống chung với ẩm ướt
Mùa mưa ở Bảo Lộc dài, thường từ khoảng tháng tư, tháng năm đến tháng mười, tháng mười một, và vùng này nằm trong số những nơi mưa nhiều ở nước ta. Có những tuần trời mưa gần như mỗi ngày, mưa chiều, mưa đêm, có lúc mưa dầm cả ngày. Người mới lên thường chịu khổ nhất với chuyện này hơn bất cứ điều gì khác.
Người địa phương có cả một bộ kỹ năng sống với mưa: áo mưa luôn để trong cốp xe, giày dép chịu nước, nhà có mái hiên rộng, phòng có máy hút ẩm hoặc ít nhất là chỗ hong đồ gần bếp. Quần áo phơi ba ngày chưa khô là chuyện thường, nên nhiều nhà dùng máy sấy. Tủ quần áo, giày da, sách vở dễ mốc nếu không thông gió.
Mưa cũng định hình công việc: chè ra búp mạnh trong mùa mưa nên đây là mùa hái chè chính; đường đất lên vườn lầy, xe khó đi; công trình xây dựng chậm lại. Trẻ con quen đi học trong mưa, người lớn quen sắp lịch theo những cơn mưa chiều. Người sống lâu ở đây thường nói, mùa mưa phố núi có cái đẹp riêng: mây sà xuống đồi, đồi chè xanh đậm, không khí mát lạnh dễ ngủ.
Nhà có vườn, vườn có nhà
Ở Bảo Lộc, ranh giới giữa phố và vườn khá mờ. Ngay trong các phường trung tâm, nhiều nhà vẫn có khoảnh vườn sau với vài cây sầu riêng, bơ, mít, luống rau; đi ra vùng ven một chút là nhà nằm giữa vườn chè, vườn cà phê. Nhiều gia đình công chức, giáo viên vẫn có vườn, sáng sớm và cuối tuần ra vườn như một nghề thứ hai.
Kiểu nhà phổ biến là nhà ống ở mặt đường trung tâm, nhà cấp bốn có sân và vườn ở vùng ven, và gần đây nhiều nhà kiểu biệt thự vườn do người có điều kiện xây. Nhà ở đây ít khi cần máy lạnh, nhưng cần chống ẩm và thoát nước tốt, mái dốc để thoát mưa.
Có vườn nghĩa là có lịch làm vườn, có chuyện thuê người làm, mua phân, thuốc, có câu chuyện thời tiết, giá cả hằng ngày. Chính điều này làm cho người Bảo Lộc dù làm nghề gì cũng có hiểu biết khá sâu về cây trồng và rất quan tâm thời tiết.
Một năm theo mùa vụ
Người Bảo Lộc tính năm không chỉ theo lịch mà theo vụ. Mùa khô đầu năm là mùa tưới cà phê, mùa thu dọn sau Tết; khi những cơn mưa đầu mùa xuống, cả vùng chuyển sang chăm bón, chè ra búp mạnh, đội hái chè bận rộn. Giữa năm sang những tháng mưa nhiều là mùa sầu riêng, các vườn sầu riêng tấp nập người mua, người cắt, xe tải chở hàng. Cuối năm là mùa cà phê.
Đi cùng vụ là nhịp người làm thuê theo mùa. Mùa cà phê, mùa sầu riêng cần nhiều nhân công, thu hút người từ các vùng khác đến, cả đồng bào từ các thôn xa. Có những gia đình cả năm đi theo vụ: hái chè mùa mưa, hái cà phê cuối năm, làm thuê trong các vườn sầu riêng giữa năm.
Những năm gần đây, khi sầu riêng thay dần chè và cà phê ở nhiều vườn, nhịp năm của Bảo Lộc cũng thay đổi theo. Chuyện bàn ở quán cà phê nay nhiều hơn về sầu riêng, về thương lái, về xuất khẩu. Phần kinh tế của trang nói kỹ hơn về những chuyển dịch này.
Buổi tối và cuối tuần
Buổi tối ở Bảo Lộc yên hơn nhiều so với thành phố lớn. Sau bữa cơm, nhiều gia đình ngồi trong nhà vì trời lạnh, xem tivi, uống trà. Người trẻ ra quán cà phê, quán ăn quanh khu trung tâm, quanh hồ Nam Phương; một số quán mở nhạc, có sân khấu nhỏ cuối tuần. Đến khoảng chín, mười giờ, phần lớn phố đã vắng.
Cuối tuần, nhịp đổi khác. Khách từ TP.HCM lên đông hơn, các quán cà phê có view đồi chè, các điểm ngắm cảnh đông người. Người địa phương thì tranh thủ làm vườn, đi đám cưới, đám giỗ, họp mặt họ hàng, đồng hương. Các gia đình Công giáo đi lễ, các gia đình đi chùa vào ngày rằm, mùng một. Trẻ con học thêm, chơi thể thao ở các sân trường, nhà văn hoá.
Với người mới lên, sự yên lặng buổi tối có thể khiến thấy buồn trong những tuần đầu. Nhiều người dần quen và quý nó: ngủ sớm, dậy sớm, không còn tiếng còi xe đến khuya, sáng ra nghe tiếng chim và tiếng máy xay cà phê từ xóm bên.
Những thói quen chỉ phố núi mới có
Luôn mang áo khoác. Dù trưa nắng, người Bảo Lộc vẫn để áo khoác trong cốp xe vì chiều có thể mưa, tối chắc chắn lạnh.
Đi xe máy giỏi đường dốc. Đường trong phố nhiều dốc, có dốc rất gắt; người địa phương quen đề-pa trên dốc, xuống dốc bằng số thấp. Người mới lên cần thời gian làm quen, nhất là khi đường ướt.
Sống theo giờ trời. Trời tối sớm, nhất là mùa mưa; phố xá thưa người từ khoảng tám, chín giờ tối. Đời sống về đêm khá yên, trừ khu trung tâm và quanh hồ.
Đồ khô, đồ để dành. Nhiều nhà có tủ đồ khô, hũ trà, túi cà phê dự trữ. Thời tiết ẩm khiến việc bảo quản trở thành kỹ năng gia đình.
Biếu nhau nông sản. Mùa sầu riêng, mùa bơ, nhà nào có vườn cũng biếu hàng xóm, người quen. Đó là cách giữ quan hệ quan trọng không kém lời chào.
Quan hệ hàng xóm và đám tiệc
Ở một phố núi không quá đông như Bảo Lộc, quan hệ hàng xóm vẫn còn chặt. Nhà có đám cưới, đám tang, cả xóm đến phụ: dựng rạp, nấu nướng, tiếp khách. Đám cưới ở vùng ven vẫn thường tổ chức tại nhà, rạp dựng trên sân, nấu cỗ cả ngày; ở trung tâm thì nhiều nhà đã chuyển sang nhà hàng.
Những câu chuyện hàng xóm cũng xoay quanh vườn tược và thời tiết: nhà ai sầu riêng được mùa, vườn ai bị bệnh, mưa đêm qua có làm sạt lở chỗ nào không. Khi có mưa lớn, sạt lở, cây đổ, người trong xóm thường đến giúp nhau trước khi lực lượng chức năng tới.
Người mới chuyển lên nên dành thời gian cho những sinh hoạt này. Đi dự đám cưới, đám giỗ khi được mời, góp tay khi xóm có việc, là cách nhanh nhất để được coi là người trong xóm. Ngược lại, nhà nào khép cửa, không chào ai, khi cần giúp sẽ thấy phố núi xa lạ hơn nhiều.
Phố núi đang thay đổi
Bảo Lộc hôm nay không còn là thị trấn nhỏ yên ắng như ký ức của người lớn tuổi. Phố đông hơn, nhà cao hơn, quán xá nhiều, xe cộ nhiều, nhất là cuối tuần khi khách từ TP.HCM lên. Một số đồi chè cũ thành khu dân cư, khu nghỉ dưỡng. Người lớn tuổi tiếc những con đường rợp bóng cây ngày trước, người trẻ thì vui vì có thêm việc làm, chỗ chơi.
Việc sáp nhập từ ngày 1/7/2025, khi thành phố Bảo Lộc cũ không còn là đơn vị hành chính cấp huyện mà thành bốn phường 1 Bảo Lộc, 2 Bảo Lộc, 3 Bảo Lộc và B'Lao thuộc tỉnh Lâm Đồng mới, chủ yếu thay đổi giấy tờ và nơi làm thủ tục. Trong lời ăn tiếng nói, người dân vẫn nói đi Bảo Lộc, ở Bảo Lộc như trước.
Điều có lẽ không đổi là cái tính của phố núi: người ta biết nhau, hỏi han nhau, chậm rãi hơn thành phố lớn, và dù làm nghề gì thì cũng ngước nhìn trời mỗi sáng để đoán hôm nay mưa hay nắng.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở Bảo Lộc có buồn không?
Tuỳ người. Ai quen nhịp đô thị lớn có thể thấy buổi tối yên và mùa mưa dài là khó chịu. Ai thích thiên nhiên, làm vườn, nhịp sống chậm thì thấy dễ chịu. Nên ở thử vài tuần trong mùa mưa trước khi quyết định chuyển hẳn lên.
Người Bảo Lộc thường làm nghề gì?
Rất nhiều gia đình gắn với nông nghiệp: trồng chè, cà phê, sầu riêng, dâu tằm, cùng các nghề chế biến, buôn bán nông sản. Bên cạnh đó là công chức, giáo viên, y tế, dịch vụ, du lịch, xây dựng. Nhiều người làm hai nghề, vừa đi làm vừa có vườn.
Mùa mưa ở Bảo Lộc kéo dài bao lâu?
Thường khoảng nửa năm, từ khoảng tháng tư, tháng năm đến tháng mười, tháng mười một, tuỳ năm. Bảo Lộc thuộc nhóm nơi mưa nhiều ở nước ta. Muốn biết số liệu cụ thể, nên tra trạm khí tượng hoặc tài liệu khí hậu chính thức.
Đi xe máy ở Bảo Lộc cần lưu ý gì?
Đường nhiều dốc, mùa mưa trơn, sáng sớm sương mù. Nên kiểm tra phanh, lốp thường xuyên, bật đèn khi có sương, xuống dốc bằng số thấp và giữ khoảng cách. Người mới lên nên tập trên những con dốc ít xe trước.
Có nên chuyển lên Bảo Lộc sống khi làm việc từ xa?
Nhiều người đã làm vậy vì khí hậu mát, chi phí sinh hoạt thấp hơn thành phố lớn và gần TP.HCM. Cần tính đến chất lượng mạng internet nơi ở, mùa mưa dài, độ ẩm và việc làm quen cộng đồng. Ở thử trước khi mua nhà là cách an toàn.