Khi đến thăm một thôn của người Mạ, K'Ho quanh Bảo Lộc, nguyên tắc chung là coi đó như đến nhà một cộng đồng chứ không phải đến một điểm tham quan: đi qua người quen hoặc trưởng thôn, hỏi trước khi chụp ảnh, không tặng quà tuỳ tiện cho trẻ em, mua đồ thủ công với giá xứng công, và nếu làm từ thiện thì hỏi cộng đồng cần gì trước khi mang đến.
Những điều này nghe đơn giản nhưng thường bị bỏ qua, nhất là với các đoàn đông người, các nhóm làm từ thiện, các bạn trẻ đi chụp ảnh. Bài này gom những kinh nghiệm mà người làm việc lâu với đồng bào ở Lâm Đồng hay chia sẻ, để chuyến đi của bạn không vô tình làm phiền hay làm tổn thương ai.
Đi qua ai: già làng, trưởng thôn và người quen
Ở các thôn đông đồng bào, có hai đầu mối quan trọng: trưởng thôn hoặc tổ trưởng tổ dân phố, người làm việc với chính quyền, và già làng, người có uy tín theo truyền thống. Một chuyến thăm có tổ chức, như đoàn học sinh, đoàn nghiên cứu, đoàn từ thiện, nên báo trước với trưởng thôn và nếu có thể thì xin gặp già làng. Đó vừa là phép lịch sự vừa giúp bạn biết lúc nào thuận tiện, ai cần gặp.
Với một cá nhân muốn tìm hiểu, cách tốt nhất là đi qua người quen: một giáo viên dạy ở trường trong thôn, một người làm việc ở trạm y tế, một bạn đồng bào học cùng trường. Người quen sẽ giới thiệu bạn, giải thích bạn là ai, đến để làm gì, và giúp bạn tránh những vụng về không đáng có.
Không nên tự ý đi vào nhà, vào sân, vào vườn của người dân như đi dạo khu du lịch. Thôn đồng bào là nơi người ta sống và làm việc; phần lớn đất quanh nhà là vườn chè, vườn cà phê có chủ.
Chụp ảnh: hỏi trước, chụp ít, chia sẻ cẩn thận
Ảnh người đồng bào mặc trang phục truyền thống, trẻ em chân đất, nhà cửa đơn sơ là kiểu ảnh rất nhiều người muốn chụp. Nhưng với người được chụp, việc bị chĩa ống kính bất ngờ, rồi ảnh của mình lan khắp mạng với chú thích sai hoặc thương hại, là điều khó chịu. Nhiều người trong cộng đồng đã lên tiếng về chuyện này.
Quy tắc đơn giản: hỏi trước khi chụp ai, nhất là người già, phụ nữ, trẻ em; nếu người ta lắc đầu thì thôi. Không chụp trong nhà khi chưa được phép. Không dàn dựng cảnh nghèo khổ, không bảo trẻ em cởi áo, đi chân đất để ảnh thêm ấn tượng. Không chụp cận cảnh các nghi thức cúng khi chưa được đồng ý.
Khi đăng ảnh, ghi đúng dân tộc, đúng địa danh, tránh những chú thích kiểu tò mò, thương hại. Nếu có thể, gửi lại ảnh cho người được chụp; nhiều gia đình đồng bào rất quý những tấm ảnh đẹp của người thân, nhất là người già.
Quà cho trẻ em: điều nên tránh
Nhiều đoàn khách có thói quen mang kẹo, bánh, tiền lẻ phát cho trẻ em khi vào thôn. Ý tốt, nhưng hệ quả không tốt: trẻ quen chạy theo khách xin quà, bỏ học để chờ đoàn, răng sâu vì kẹo, và cha mẹ cảm thấy bị coi thường. Ở nhiều nơi trên Tây Nguyên, người làm giáo dục đã khuyên các đoàn bỏ thói quen này.
Nếu muốn giúp trẻ em, hãy làm qua nhà trường, qua điểm trường, qua chi hội phụ nữ hoặc trưởng thôn: góp sách vở, áo ấm mùa lạnh, học bổng có người theo dõi, bữa ăn bán trú. Quà như vậy đến đúng em cần, có người chịu trách nhiệm, và không biến trẻ thành người đi xin.
Một lời chào, một trò chơi chung, một buổi đọc sách cùng các em đôi khi đáng giá hơn bất kỳ gói kẹo nào. Và nếu đã hứa quay lại đọc sách tiếp, hãy giữ lời; trẻ em nhớ những lời hứa ấy lâu hơn người lớn tưởng.
Làm từ thiện cho đúng: các bước nên theo
Bảo Lộc và vùng lân cận có nhiều nhóm từ thiện lên các thôn đồng bào, nhất là dịp cuối năm. Để món quà thật sự có ích:
- Liên hệ trước với trưởng thôn, nhà trường hoặc hội phụ nữ để hỏi cộng đồng cần gì, có bao nhiêu hộ, hộ nào khó khăn nhất. Đừng tự đoán.
- Chọn quà theo nhu cầu thật: có nơi cần áo ấm, chăn mùa lạnh; có nơi cần sách vở, xe đạp cho học sinh; có nơi cần giống cây, công cụ. Gạo, mì gói là quà dễ trùng lặp khi nhiều đoàn cùng đến.
- Thống nhất cách trao: trao qua danh sách của thôn, tổ chức tại nhà văn hoá hoặc trường, tránh cảnh người dân xếp hàng chen lấn ngoài đường.
- Hạn chế chụp ảnh người nhận quà cầm quà trước ngực; nếu cần ảnh để báo cáo nhà hảo tâm, chụp toàn cảnh, xin phép người được chụp.
- Giữ cam kết lâu dài nếu có thể: một học bổng theo em ba năm có giá trị hơn mười món quà một lần.
- Sau chuyến đi, gửi lời cảm ơn và thông tin lại cho thôn, trường. Họ cũng cần biết ai đã đến, đã góp gì.
Nhiều nhóm từ thiện đi một lần rồi thôi. Những nhóm được cộng đồng nhớ lâu là những nhóm quay lại, biết tên người, biết từng gia đình.
Mua đồ thủ công, nông sản: trả giá công bằng
Đồ thủ công của đồng bào như gùi, giỏ đan mây tre, vải dệt, vòng hạt cườm là sản phẩm của nhiều ngày công. Khi mua, hãy hỏi ai làm, làm bao lâu, và trả giá ở mức công bằng. Mặc cả gay gắt với một chiếc gùi đan tay, trong khi sẵn sàng trả nhiều hơn cho một ly cà phê ở quán view đồi, là sự bất công mà người mua đôi khi không nhận ra.
Nông sản của đồng bào như măng, rau rừng, chuối, cà phê, chè nhà làm thường bán ở chợ hoặc ngay tại nhà. Mua trực tiếp giúp người làm ra có thu nhập tốt hơn so với bán qua thương lái. Nhưng cũng nên nhớ rau rừng, măng rừng có mùa, và việc khai thác quá mức có thể ảnh hưởng tới rừng; mua với lượng vừa phải.
Nếu bạn làm kinh doanh và muốn bao tiêu sản phẩm của một nhóm đồng bào, hãy làm hợp đồng rõ ràng, trả đúng hẹn, và đừng hứa những đơn hàng mà bạn không chắc. Nhiều nhóm sản xuất nhỏ đã tan rã vì nhận lời hứa lớn rồi bị bỏ rơi.
Đưa đoàn học sinh, sinh viên đến tìm hiểu
Trường học ở Bảo Lộc và các trường từ TP.HCM đôi khi tổ chức chuyến thực tế đến thôn đồng bào để học sinh tìm hiểu văn hoá. Chuyến đi tốt cần chuẩn bị trước: học sinh đọc về dân tộc mình sẽ gặp, chuẩn bị câu hỏi tôn trọng, được dặn về cách chụp ảnh, cách ăn mặc.
Thay vì tham quan đơn thuần, nên tổ chức chuyến đi có trao đổi hai chiều: học sinh đồng bào giới thiệu về thôn mình, học sinh thành phố giới thiệu về trường mình; cùng học đánh chiêng, cùng đan một chiếc giỏ, cùng nấu một món. Trẻ em hai bên học được nhiều hơn khi được ngang hàng.
Nếu chuyến đi có trả tiền cho người trong thôn hướng dẫn, nấu ăn, biểu diễn, hãy thoả thuận rõ từ trước và trả đầy đủ. Đó là công việc, không phải ân huệ. Trả công đúng và đủ cũng là cách để cộng đồng sẵn lòng đón các đoàn sau.
Ăn uống cùng gia đình đồng bào
Nếu được mời ở lại ăn cơm, đó là dấu hiệu bạn đã được đón nhận. Bữa cơm có thể có cơm trắng hoặc cơm lam, canh thụt nấu trong ống tre với rau rừng, cà đắng, măng, thịt nướng, muối ớt giã. Hãy ăn những gì được mời, khen món ăn, và nếu có món không ăn được thì từ chối nhẹ nhàng, không tỏ vẻ chê.
Trong bữa ăn, người lớn tuổi thường được mời trước. Rượu cần, nếu có, được uống theo thứ tự và theo lời mời của chủ nhà. Nên mang theo một chút đóng góp như thịt, bánh, nước ngọt cho bữa ăn chung, nhất là khi đi theo nhóm vài người.
Đừng biến bữa cơm thành buổi phỏng vấn. Câu chuyện tự nhiên về gia đình, mùa màng, con cái đi học thường mở ra nhiều điều hơn những câu hỏi soạn sẵn.
Khi bạn là người làm nghiên cứu, viết bài, làm phim
Người làm nghiên cứu văn hoá, nhà báo, người làm phim có trách nhiệm cao hơn khách tham quan, vì sản phẩm của họ định hình cách người khác nhìn cộng đồng. Nguyên tắc chung là xin phép rõ ràng, giải thích sản phẩm sẽ dùng vào đâu, và tôn trọng quyền từ chối của người được hỏi.
Khi ghi lại lời kể, bài hát, tên các nghi thức, hãy ghi tên người cung cấp, ngày ghi, nơi ghi, và hỏi họ có muốn được nêu tên không. Gửi lại bản sao cho cộng đồng, cho gia đình người kể là việc ít người làm nhưng rất có ý nghĩa.
Tránh khái quát từ vài cuộc gặp. Một gia đình nghèo không đại diện cho cả thôn, một nghi lễ ở một bon không đại diện cho cả dân tộc. Khi viết về người Mạ, K'Ho ở Bảo Lộc, hãy nói rõ bạn đã gặp ai, ở đâu, khi nào, và phần nào là bạn quan sát, phần nào là bạn nghe kể. Sự chính xác đó là cách tôn trọng tốt nhất với những người đã mở cửa nhà cho bạn.
Những câu nói và hành động nên tránh
So sánh hơn kém. Những câu kiểu người ở đây còn lạc hậu, sao không làm như dưới xuôi là xúc phạm, dù người nói có ý tốt. Mỗi cộng đồng có lựa chọn và hoàn cảnh riêng.
Hỏi chuyện riêng tư quá sớm. Hỏi thu nhập, đất đai, đức tin, hôn nhân khi vừa gặp là thiếu tế nhị. Để câu chuyện đi dần theo người chủ nhà.
Coi trang phục là đồ hoá trang. Đề nghị mượn trang phục truyền thống để chụp ảnh như thuê áo ở khu du lịch có thể làm người ta khó chịu. Nếu được mời mặc thử, hãy mặc nghiêm túc, giữ gìn và trả lại cẩn thận.
Hứa rồi không làm. Hứa gửi ảnh, hứa quay lại, hứa giúp tìm đầu ra cho sản phẩm rồi quên là điều cộng đồng nhớ lâu nhất. Chỉ hứa điều bạn chắc làm được.
Uống rượu quá chén. Được mời rượu cần là thân tình, nhưng say xỉn, ồn ào trong thôn là mất lòng. Nhận một lượt, uống ít, và không lái xe sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Có tour du lịch cộng đồng đến thôn người Mạ ở Bảo Lộc không?
Trong phạm vi Bảo Lộc, du lịch cộng đồng ở thôn đồng bào chưa phát triển thành tour cố định phổ biến. Nếu có đơn vị giới thiệu, hãy hỏi rõ cộng đồng có được tham gia, chia lợi ích thế nào. Cách tự nhiên nhất vẫn là đi qua người quen trong cộng đồng.
Có cần xin phép chính quyền khi đến thôn không?
Cá nhân đến thăm người quen thì không cần thủ tục gì đặc biệt. Với đoàn đông, đoàn từ thiện, đoàn nghiên cứu, nên báo trước với trưởng thôn và nếu cần thì với chính quyền phường để được hướng dẫn, tránh trùng lịch với hoạt động khác của thôn.
Nên mang quà gì khi đến thăm một gia đình đồng bào?
Quà giản dị dùng được cho cả nhà như gạo, thịt, bánh, sữa cho trẻ nhỏ, áo ấm mùa lạnh. Tránh quà phô trương hoặc tiền mặt đưa trước mặt nhiều người. Hỏi người quen về nhu cầu cụ thể của gia đình là tốt nhất.
Đăng ảnh trẻ em đồng bào lên mạng có được không?
Chỉ nên đăng khi đã được cha mẹ đồng ý, và không đăng những ảnh làm các em trông thảm thương. Không ghi tên đầy đủ, địa chỉ cụ thể của trẻ. Khi nhận thấy ảnh gây hiểu sai về cộng đồng, nên gỡ xuống.
Làm sao biết một nhóm từ thiện có làm việc tử tế với đồng bào?
Nhóm tử tế thường liên hệ trước với thôn, trường; công khai danh sách và số tiền; trao quà có trật tự; hạn chế chụp ảnh người nhận; và quay lại theo dõi. Nhóm chỉ đến chụp ảnh, phát quà ồn ào rồi đi thường mang lại ít lợi ích thật.