Muốn chọn được trà Bảo Lộc ngon, hãy làm bốn việc: nhìn lá khô xem đều, sạch, ít vụn; ngửi xem hương dịu tự nhiên hay nồng gắt; xin pha thử để xem màu nước, vị và bã lá; đọc bao bì để biết loại trà, nơi làm, ngày sản xuất. Mua xong, giữ trà trong hộp kín, khô, tránh ánh sáng và mùi lạ, vì độ ẩm của Bảo Lộc làm trà hỏng nhanh hơn ở nơi khô ráo.
Bài này dành cho người ghé Bảo Lộc mua trà làm quà, người địa phương mua trà uống hằng ngày và người mua trà Bảo Lộc qua mạng. Bài không giới thiệu cơ sở hay thương hiệu nào; mục đích là giúp bạn tự đánh giá.
Mua ở đâu: chợ, xưởng, cửa hàng hay online
Ở Bảo Lộc, bạn có thể mua trà ở các sạp trong chợ, các cửa hàng đặc sản dọc trục đường chính, ngay tại xưởng trà gia đình, ở các đồi chè đón khách, hoặc đặt qua mạng. Mỗi nơi có ưu nhược riêng. Chợ có nhiều lựa chọn, dễ so sánh nhưng khó biết nguồn gốc. Cửa hàng đặc sản đóng gói đẹp, tiện làm quà nhưng thường gom hàng từ nhiều nơi.
Mua tại xưởng giúp bạn hỏi trực tiếp người làm về giống, lứa hái, cách làm, thường được pha thử. Nhược điểm là phải biết chỗ, có khi xa trung tâm. Mua online tiện, nhưng không thử được trước; nên bắt đầu bằng gói nhỏ, xem kỹ thông tin người bán và phản hồi của người mua trước.
Dù mua ở đâu, nguyên tắc chung là ưu tiên nơi chịu nói rõ trà của mình là gì, từ đâu, làm khi nào, và sẵn lòng cho thử. Người bán né tránh các câu hỏi đó thì bạn nên cân nhắc.
Một kinh nghiệm của người địa phương là mua trà theo mùa và theo người. Khi đã tìm được một xưởng hay một người bán hợp khẩu vị, hãy giữ mối, hỏi họ mẻ nào vừa làm, mẻ nào ngon nhất mùa này. Người làm trà nhớ khách quen và thường để dành cho khách quen những mẻ tốt. Mua trà kiểu này giống mua rau của người quen ở chợ hơn là mua hàng trong siêu thị.
Nhìn lá khô
Lá khô là thứ đầu tiên nói lên chất lượng. Với chè xanh, nên chọn cánh chè xoăn đều, màu xanh tự nhiên hơi sẫm, ít vụn, ít cuộng to, không lẫn lá vàng, lá cháy. Với ô long, viên trà nên chặt, tròn đều, màu xanh lục hoặc nâu đều tuỳ mức rang, không lẫn nhiều mảnh vụn. Với trà đen, cánh hoặc mảnh nên đều màu, không có bụi quá nhiều.
Cầm một nắm trà lên tay: trà khô tốt giòn, nhẹ, có tiếng sột soạt; trà mềm, dẻo tay là trà đã hút ẩm. Bẻ thử một cánh chè xanh: gãy giòn là đủ khô, cong mà không gãy là ẩm.
Cảnh giác với trà có màu quá rực, đều như được tô, hoặc có bột màu bám tay. Đây có thể là dấu hiệu bị nhuộm màu. Trà thật có màu tự nhiên, không đồng đều tuyệt đối.
Ngửi hương: dịu hay nồng
Trà ngon có hương dịu khi còn khô và bung mạnh khi gặp nước nóng. Bạn có thể khum tay, thở nhẹ hơi ấm vào nắm trà rồi ngửi; hương tự nhiên sẽ rõ hơn. Chè xanh thơm cốm, mùi lá non; ô long nhẹ lửa thơm hoa, sữa thoảng; ô long rang thơm mùi rang, mật; trà đen thơm mạch nha, trái cây chín.
Mùi bất thường cần để ý: mùi khét nặng (sao quá lửa), mùi chua, ngái (hấp hơi, sao thiếu), mùi mốc, mùi ẩm (bảo quản kém), mùi khói, mùi dầu (nhiên liệu ám vào), mùi nhựa (đóng gói kém). Trà có mùi mốc thì không nên mua dù rẻ.
Mùi hương liệu thường rất nồng ngay khi mở gói, có vị ngọt gắt như kẹo, nước hoa. Hương liệu không nhất thiết có hại, nhưng nếu người bán giới thiệu là hương tự nhiên mà trà lại thơm kiểu đó, bạn nên hỏi thêm hoặc thử pha.
Pha thử: cách nhanh để quyết định
Nếu được pha thử tại chỗ, các bước sau giúp bạn đánh giá trong vài phút:
- Nhìn người bán dùng bao nhiêu trà, nước nóng bao nhiêu độ. Nếu được, xin pha theo cách bạn sẽ pha ở nhà.
- Xem màu nước: trong, sáng là tốt; đục, có cặn nhiều là dấu hiệu trà vụn, trà cũ hoặc chế biến kém.
- Ngửi nắp ấm hoặc đáy chén sau khi rót: hương tự nhiên sẽ đọng lại dịu dàng; hương liệu thường gắt và tan nhanh.
- Nếm: vị chát dễ chịu rồi ngọt hậu là dấu hiệu tốt; đắng gắt, chua, nhạt nhanh là dấu hiệu nên dè dặt.
- Pha lần hai, lần ba (với ô long): trà ngon giữ vị qua nhiều lần pha; trà kém hoặc ướp hương thường nhạt hẳn sau lần đầu.
- Nhìn bã lá: lá nở đều, mềm, nguyên búp là tốt; vụn nát, lá già cứng, nhiều cuộng là nguyên liệu kém.
Đừng ngại so sánh hai, ba loại cùng lúc. Người bán trà tử tế thường vui khi gặp khách biết thử.
Những chiêu bán hàng nên tỉnh táo
Ở các điểm du lịch, khách hay gặp những lời giới thiệu như trà hái từ cây chè trăm năm, trà đỉnh núi, trà tiến vua, trà hái sương sớm. Một số có thể đúng, nhưng phần lớn là lời quảng cáo khó kiểm chứng. Cây chè già có thật ở Bảo Lộc nhưng không nhiều, và trà từ cây già không phải lúc nào cũng ngon hơn trà từ giống mới chăm tốt.
Một chiêu khác là pha thử cho khách bằng trà loại ngon, rồi bán gói trà loại khác. Cách phòng là xin pha thử chính gói mình định mua, hoặc ít nhất từ cùng thùng trà người bán xúc ra. Nếu được cho mang về một ít để thử ở nhà trước khi mua nhiều, càng tốt.
Cũng cần tỉnh táo với giảm giá mạnh, mua nhiều tặng nhiều với trà ngon. Trà đặc sản làm kỹ có chi phí cao, khó bán phá giá. Khi thấy giá quá hời, hãy hỏi thêm về ngày sản xuất, nguồn gốc.
Đọc bao bì
Một gói trà đóng gói đàng hoàng thường ghi tên sản phẩm và loại trà, khối lượng, thành phần (chỉ có chè hay có thêm hương liệu, hoa, thảo mộc), nơi sản xuất, ngày sản xuất hoặc hạn dùng, hướng dẫn bảo quản. Thông tin về giống chè, lứa hái, mức rang là điểm cộng, cho thấy người làm hiểu sản phẩm của mình.
Chú ý dòng thành phần: nếu ghi hương liệu, hương tự nhiên giống tự nhiên, hương sữa… thì trà có ướp thêm. Không có gì sai khi bán trà ướp hương liệu, miễn ghi rõ. Gói không ghi thành phần mà thơm bất thường thì nên hỏi.
Ngày sản xuất quan trọng hơn bạn nghĩ, nhất là với chè xanh và ô long nhẹ lửa, vì hương giảm dần theo thời gian. Gói trà đẹp nhưng không có ngày sản xuất thì khó biết đã để bao lâu.
Trà làm quà: chọn sao cho người nhận dùng được
Trà Bảo Lộc là món quà quen thuộc, nhưng nhiều hộp trà biếu nằm nhiều tháng trong tủ rồi bị bỏ vì người nhận không quen uống hoặc trà đã mất hương. Để món quà có ích, hãy nghĩ về người nhận: người lớn tuổi quen trà miền Nam có thể thích trà lài hoặc chè xanh; người trẻ, người ít uống trà thường dễ uống ô long nhẹ lửa; người thích cà phê đậm có thể thích ô long rang hoặc hồng trà.
Nên chọn gói vừa dùng trong vài tuần đến vài tháng thay vì hộp lớn. Bao bì kín, có van hoặc hút chân không, có ngày sản xuất. Hộp gỗ, hộp giấy đẹp làm quà sang hơn nhưng không giữ trà tốt bằng túi kín bên trong; kiểm tra xem bên trong có túi kín không.
Một tấm thiệp nhỏ ghi cách pha (bao nhiêu trà, nước bao nhiêu độ, hãm mấy phút) giúp người nhận pha đúng ngay lần đầu, thay vì pha nước sôi già rồi kết luận trà Bảo Lộc đắng.
Bảo quản trà trong khí hậu ẩm
Kẻ thù của trà là độ ẩm, không khí, ánh sáng, nhiệt và mùi lạ. Bảo Lộc có mùa mưa dài, độ ẩm cao, nên trà để hở dễ hút ẩm, mất giòn, mất hương, nặng thì mốc. Người địa phương thường cất trà trong hộp thiếc, hũ thuỷ tinh có nắp kín, hoặc túi zip dày, để nơi khô, tối, xa bếp và xa những thứ có mùi mạnh như cà phê rang, gia vị, xà phòng.
Một mẹo hay dùng là chia trà ra nhiều túi nhỏ: túi đang dùng để ngoài, các túi còn lại để kín, chỉ mở khi cần. Mỗi lần mở túi lớn là một lần không khí ẩm tràn vào. Với ô long nhẹ lửa và chè xanh ngon, có thể để túi kín trong ngăn mát tủ lạnh; khi lấy ra, chờ túi về nhiệt độ phòng rồi mới mở để tránh hơi nước đọng.
Không để trà gần cà phê: trà hút mùi rất mạnh, chỉ vài ngày là trà có mùi cà phê. Không dùng thìa ướt xúc trà. Nếu trà bị mốc, có đốm trắng, mùi ẩm, hãy bỏ, đừng sao lại để dùng.
Trà chỉ hơi mềm do hút ẩm nhẹ, chưa có mùi lạ, có thể sấy lại bằng chảo khô thật nhỏ lửa vài phút, đảo đều, để nguội rồi cất kín. Cách này cứu được phần nào độ giòn nhưng không lấy lại được hương đã mất, nên tốt nhất vẫn là giữ trà khô ngay từ đầu.
Thời gian dùng ngon (tham khảo)
Bảng dưới đây là mức tham khảo theo kinh nghiệm chung, với điều kiện bảo quản kín, khô, mát. Trà vẫn có thể dùng sau đó nhưng hương giảm dần.
| Loại trà | Dùng ngon nhất trong khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chè xanh | Vài tháng đầu | Hương cốm giảm nhanh nhất |
| Ô long nhẹ lửa | Vài tháng đến khoảng một năm | Nên để ngăn mát nếu để lâu |
| Ô long rang | Lâu hơn ô long nhẹ lửa | Hương rang ổn định hơn |
| Trà đen, hồng trà | Khoảng một đến hai năm | Ít nhạy cảm hơn với thời gian |
| Trà ướp hương | Vài tháng | Hương hoa bay dần |
Hạn dùng ghi trên bao bì là căn cứ chính; bảng này chỉ giúp bạn hình dung vì sao không nên mua trà quá nhiều một lần.
Trà mua về làm quà cũng nên tính thời gian người nhận sẽ mở ra uống. Một hộp chè xanh tặng dịp Tết mà người nhận để đến giữa năm thì hương cốm đã giảm nhiều; với quà để lâu, ô long rang hoặc hồng trà là lựa chọn bền hơn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết trà Bảo Lộc có ướp hương liệu?
Trà ướp hương liệu thường thơm nồng ngay khi mở gói, mùi ngọt gắt, và hương nhạt hẳn sau lần pha đầu. Trà tự nhiên thơm dịu, bung hương khi gặp nước nóng, giữ vị qua nhiều lần pha. Đọc thành phần trên bao bì và hỏi người bán là cách chắc nhất.
Trà để lâu có uống được không?
Trà khô bảo quản tốt, không mốc vẫn uống được sau hạn dùng ngon, nhưng hương vị giảm. Trà có mùi mốc, mùi ẩm, đốm trắng thì nên bỏ. Không nên sao lại trà mốc để dùng vì không loại bỏ được hết vấn đề.
Mua trà Bảo Lộc online cần lưu ý gì?
Bắt đầu bằng gói nhỏ, xem thông tin người bán, đọc kỹ mô tả về loại trà, ngày sản xuất, thành phần. Khi nhận hàng, kiểm tra bao bì kín, mùi trà. Người bán uy tín thường trả lời rõ ràng các câu hỏi về giống chè, nơi làm.
Có nên để trà trong tủ lạnh không?
Có thể, với chè xanh và ô long nhẹ lửa muốn giữ lâu, nhưng phải để trong túi hoặc hộp thật kín để không hút mùi và ẩm. Khi lấy ra, chờ túi về nhiệt độ phòng rồi mới mở. Trà đang dùng hằng ngày thì để ngoài nơi khô mát là đủ.
Mua bao nhiêu trà một lần là vừa?
Lượng vừa đủ dùng trong vài tuần đến vài tháng. Mua quá nhiều, nhất là chè xanh và ô long nhẹ lửa, trà sẽ mất hương trước khi kịp uống. Nếu thích một loại, có thể đặt lại người bán khi gần hết thay vì tích trữ.