Sầu riêng ở vùng Bảo Lộc chín muộn hơn miền Tây, thường rộ vào khoảng giữa đến cuối mùa mưa, tuỳ giống và tuỳ vườn. Trái ngon là trái đủ già, gai nở, cuống còn tươi, gõ nghe bộp, mùi thơm tự nhiên; ăn ngon nhất khi chín vừa tới, không cần chín rụng. Người mua đi xa nên chọn trái già chưa chín hẳn, để vài ngày tới nơi là ăn được.
Sầu riêng không phải cây "đặc sản" riêng của Bảo Lộc: cả Lâm Đồng mới, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ đều trồng nhiều, và vùng quanh Bảo Lộc như Đạ Huoai cũ nổi tiếng không kém. Bài viết tập trung vào những gì người mua ở Bảo Lộc cần biết: mùa, cách chọn, ăn tại vườn, mang đi. Chuyện kinh tế của cây sầu riêng thuộc chuyên mục kinh tế.
Vì sao sầu riêng vùng cao chín muộn
Sầu riêng là cây nhiệt đới, ưa nóng ẩm. Ở độ cao tám, chín trăm mét như Bảo Lộc, nhiệt độ thấp hơn đồng bằng làm cây ra hoa và nuôi trái chậm hơn. Mùa hoa thường rơi vào mùa khô, trái lớn dần qua đầu mùa mưa và chín khi mùa mưa đã sang giữa. Vì vậy khi miền Tây đã qua cao điểm, sầu riêng vùng cao mới vào vụ.
Độ chín muộn có lợi cho người bán vì ra hàng khi thị trường bớt dồn, nhưng cũng có nhược điểm: trái chín giữa mùa mưa dễ bị nứt, thối trái nếu mưa dầm, và đường vào vườn lầy lội. Người làm vườn ở Bảo Lộc vì thế rất để ý đến chuyện thoát nước, cắt tỉa cho thoáng, và thu hái đúng lúc.
Trong cùng vùng, vườn thấp ấm hơn chín sớm hơn vườn cao. Vì vậy cùng một tuần, có vườn đã bán gần xong, có vườn mới bắt đầu. Hỏi người địa phương "năm nay sầu riêng ra chưa" sẽ cho bạn câu trả lời chính xác hơn mọi lịch in sẵn.
Các giống thường gặp ở vùng Bảo Lộc
Vườn quanh Bảo Lộc trồng cả giống trong nước lẫn giống du nhập. Mô tả dưới đây là đặc điểm chung hay được nhắc, mỗi vườn có thể khác do cách chăm.
| Nhóm giống | Nhận biết chung | Cơm và vị thường gặp |
|---|---|---|
| Ri6 | Trái vừa, gai nhọn, dáng thon hoặc tròn | Cơm vàng, ráo, béo, ngọt đậm, mùi thơm rõ |
| Dona (Monthong) | Trái to, dài, gai thưa, múi dài | Cơm vàng nhạt, dày, ít mùi hơn, vị ngọt béo nhẹ |
| Giống cơm đỏ, giống mới | Đa dạng, có nơi gọi theo tên vườn | Tuỳ giống, người bán thường cho thử |
| Sầu riêng hạt (giống cũ) | Trái nhỏ hơn, hình dáng không đều | Mùi nồng, vị đậm, cơm có khi mỏng |
Tên giống trên thị trường hay bị gọi lẫn. Nếu quan trọng với bạn, hãy hỏi người bán đây là giống gì và có cho bổ thử không. Người làm vườn có tâm thường sẵn sàng giải thích đặc điểm của từng gốc.
Ở vùng Bảo Lộc, nhiều vườn trồng xen sầu riêng với cà phê, cây sầu riêng làm cây che bóng cho cà phê rồi thành cây chính. Vì vậy một vườn có thể có nhiều giống trồng ở nhiều thời kỳ khác nhau, trái chín không đều. Đó cũng là lý do người mua tại vườn hay được nghe chủ vườn giới thiệu "gốc này giống cũ, gốc kia mới ghép" thay vì một tên giống chung cho cả vườn.
Cách chọn một trái sầu riêng
Không có cách nào chắc chắn tuyệt đối khi chưa bổ, nhưng kết hợp các dấu hiệu sau sẽ giúp tránh phần lớn trái non hoặc hỏng.
- Xem cuống: cuống tươi, chắc, có khoanh nổi rõ ở chỗ nối là trái hái đúng lúc. Cuống khô quắt có thể đã để lâu.
- Xem gai: gai trái già hơi nở ra, chân gai rộng, khoảng cách giữa các gai rõ. Trái non gai sít, nhọn và cứng.
- Bóp nhẹ hai đầu gai: gai đàn hồi, hai gai bóp vào nhau hơi lún là trái đã già, sắp chín.
- Gõ nhẹ bằng cán dao hoặc que: trái già nghe tiếng bộp đục, trái non nghe tiếng cứng, chắc. Người bán lâu năm gõ dọc theo từng múi để đoán múi nào đầy, múi nào lép.
- Ngửi ở cuống và đường múi: mùi thơm tự nhiên là dấu hiệu tốt; mùi chua, mùi men là trái chín quá hoặc bắt đầu hỏng.
- Xem đường múi: đường kẻ giữa các múi rõ, hơi lõm là trái có múi đầy.
- Hỏi ngày hái và thời gian dự kiến chín: nói với người bán bạn định ăn ngày nào để họ chọn trái phù hợp.
Với người không quen, cách chắc ăn nhất là mua ở vườn hoặc ở người bán cho bổ tại chỗ, hoặc bảo đảm đổi trả nếu trái sượng, hư.
Chín cây, chín rụng và trái ủ
Người bán hay quảng cáo "sầu riêng chín cây", nhưng chữ này dùng không thống nhất. Theo nghĩa chặt, chín cây là trái để trên cây đến khi già hẳn, cắt xuống khi sắp chín và ăn sau ít ngày. Chín rụng là trái tự rụng khi đã chín, thường được người làm vườn hứng bằng lưới hoặc nhặt dưới gốc. Trái ủ là trái cắt khi đã già nhưng chưa chín, để ở nhiệt độ phòng cho chín dần.
Không phải trái ủ là trái xấu. Một trái đủ già, được cắt đúng thời điểm, để vài ngày ở nhiệt độ phòng sẽ chín tự nhiên và ăn rất ngon. Vấn đề là trái cắt non, rồi xử lý cho vỏ chuyển màu, múi mềm mà cơm vẫn sượng, nhạt. Đó là trái nên tránh.
Mua tại vườn ở Bảo Lộc là lợi thế lớn vì bạn có thể hỏi trực tiếp người trồng, xem gốc, xem trái trên cây. Nếu được mời vào vườn, đừng tự hái, đừng rung cây, vì trái sầu riêng nặng và có gai, rơi xuống rất nguy hiểm. Đi trong vườn đang mùa trái nên đội mũ, đi theo lối người làm vườn chỉ.
Ăn sầu riêng cho ngon và không bị "nóng"
Sầu riêng ngon nhất khi vừa chín tới, cơm mềm nhưng còn giữ khuôn, mùi thơm vừa phải. Để chín quá cơm nhão, vị đắng, mùi nồng. Nhiều người Bảo Lộc thích ăn sầu riêng buổi chiều mát, ăn với xôi, hoặc làm sinh tố, kem, bánh.
Sầu riêng nhiều năng lượng, nhiều đường, nên ăn vừa phải. Người có bệnh tiểu đường, bệnh tim mạch, béo phì, đang ăn kiêng nên hỏi bác sĩ về lượng ăn phù hợp. Kinh nghiệm dân gian là không uống rượu bia cùng lúc với ăn nhiều sầu riêng; đây là lời khuyên phổ biến, nếu có bệnh nền càng nên tránh.
Một thói quen của nhiều nhà ở Bảo Lộc là ăn sầu riêng kèm vài múi măng cụt hoặc uống nước ấm sau đó, theo quan niệm dân gian để đỡ ngấy. Quan niệm này không có giá trị như lời khuyên y tế, nhưng uống đủ nước và không ăn quá nhiều trong một lần là điều hợp lý với mọi người.
Cơm sầu riêng ăn không hết thì bỏ hộp kín, để ngăn mát vài ngày hoặc ngăn đá lâu hơn. Mùi sầu riêng rất mạnh, nên bọc nhiều lớp để không ám vào đồ khác trong tủ lạnh.
Sầu riêng trong bếp nhà Bảo Lộc
Vào mùa, sầu riêng không chỉ ăn tươi. Nhiều nhà làm xôi sầu riêng: xôi nếp nấu với nước cốt dừa, rưới cơm sầu riêng dầm. Chè sầu riêng, kem sầu riêng tự làm, sinh tố sầu riêng là món giải nhiệt buổi trưa mùa mưa. Một số nhà làm bánh, mứt sầu riêng để dành.
Trái chín quá, cơm nhão, không ngon để ăn tươi thì thường được tận dụng làm sinh tố, kem hoặc làm nhân bánh. Cách này vừa đỡ phí vừa giúp những nhà có vườn tiêu thụ hết trái chín dồn trong vài ngày cao điểm.
Cơm sầu riêng cấp đông dùng dần là cách nhiều gia đình giữ vị sầu riêng qua mùa. Tách cơm khỏi hạt, cho vào hộp kín hoặc túi hút chân không, để ngăn đá. Khi dùng, rã đông trong ngăn mát. Cơm cấp đông hợp làm sinh tố, kem, bánh hơn là ăn trực tiếp, vì kết cấu mềm hơn cơm tươi.
Những rủi ro hay gặp khi mua
Trái sượng. Trái cắt non, ủ không chín, cơm cứng, nhạt. Đây là rủi ro phổ biến nhất, đặc biệt đầu vụ khi giá cao và người bán muốn cắt sớm.
Trái sượng một phần, hư một phần. Có múi ngon, có múi sượng hoặc úng nước, thường do trái bị sốc thời tiết, mưa dầm khi đang nuôi trái.
Trái nơi khác bán như trái vườn. Trên quốc lộ qua Bảo Lộc, trái từ nhiều vùng được bày chung. Không có gì sai khi bán trái nơi khác, nhưng nói sai nguồn gốc là chuyện cần tránh. Hỏi kỹ và mua ở nơi đáng tin.
Cân và tính tiền. Sầu riêng bán theo ký, trái nặng. Xem cân, hỏi rõ tính cả trái hay tính cơm, có bổ thử, có đổi trả không, trước khi mua.
Rơi trái trong vườn. Trái sầu riêng rơi từ trên cao có thể gây thương tích nặng. Khi vào vườn mùa trái, đi theo lối, đội mũ, không đứng lâu dưới tán.
Mang sầu riêng từ Bảo Lộc đi xa
Nếu đi xe khách hoặc xe riêng, chọn trái già, chưa chín hẳn, để khi về đến nơi sau một hai ngày là vừa ăn. Đặt trái trong thùng carton có lỗ thoáng, lót giấy, không để chung với đồ dễ ám mùi. Nhiều nhà xe có quy định riêng về chở sầu riêng do mùi; nên hỏi trước, đừng giấu.
Đi máy bay thì phần lớn hãng không cho mang sầu riêng nguyên trái lên khoang hành khách vì mùi, và quy định với hàng ký gửi khác nhau giữa các hãng, thay đổi theo thời gian. Cách an toàn là tách cơm, hút chân không, cấp đông, đóng thùng xốp có đá khô hoặc túi đá, rồi hỏi hãng trước khi ra sân bay. Đừng mang theo kiểu may rủi.
Gửi qua dịch vụ vận chuyển thì chọn nơi có kinh nghiệm chở trái cây, hỏi thời gian giao và chính sách nếu trái hư. Ghi rõ "trái cây, dễ dập". Người nhận nên kiểm trái ngay khi nhận và để ở nơi thoáng cho chín tiếp nếu chưa chín.
Một mẹo nhỏ của người quen gửi sầu riêng từ Bảo Lộc: ghi lên thùng ngày cắt trái và ngày dự kiến ăn được, chụp ảnh trái trước khi đóng thùng. Khi có tranh cãi với bên vận chuyển hoặc người nhận thắc mắc, những thông tin ấy giúp nói chuyện rõ ràng. Với trái đã bổ, tách cơm, cấp đông thì ghi ngày cấp đông và dặn người nhận dùng trong thời gian ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Sầu riêng Bảo Lộc vào mùa tháng nào?
Thường rộ vào khoảng giữa đến cuối mùa mưa, muộn hơn miền Tây. Mỗi năm, mỗi vườn chín lệch nhau tuỳ thời tiết, giống và độ cao vườn. Hỏi người địa phương trước chuyến đi là cách chắc nhất.
Sầu riêng Bảo Lộc có khác sầu riêng miền Tây không?
Cùng giống thì cơ bản giống nhau. Khác biệt chủ yếu do khí hậu, đất và cách chăm, có người thấy sầu riêng vùng cao cơm ráo, thơm hơn, nhưng đây là cảm nhận, không phải quy luật. Nên thử và chọn theo khẩu vị riêng.
Mua sầu riêng tại vườn có rẻ hơn ở chợ không?
Không chắc. Mua tại vườn có lợi về độ tươi và được chọn, nhưng giá tuỳ vườn, tuỳ thời điểm và cách bán. Bài này không nêu giá. Hỏi vài nơi để so trước khi quyết định.
Làm sao biết trái sầu riêng bị tiêm thuốc cho chín nhanh?
Khó biết chắc bằng mắt thường. Dấu hiệu nghi ngờ là vỏ đã vàng đều, cuống tươi mà khi bổ cơm sượng, nhạt, mùi không tự nhiên. Mua ở nơi tin cậy, được bổ thử hoặc đổi trả là cách bảo vệ mình tốt nhất.
Có nên ăn sầu riêng buổi tối không?
Không có lệnh cấm, nhưng sầu riêng nhiều năng lượng và khó tiêu với một số người, ăn nhiều buổi tối dễ đầy bụng. Ăn vừa phải, tránh ăn cùng rượu bia. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ về lượng phù hợp.
Vỏ và hạt sầu riêng có dùng được không?
Hạt sầu riêng có người luộc hoặc nướng ăn, nhưng phải nấu chín kỹ, không ăn sống. Vỏ thường bỏ đi hoặc ủ làm phân. Ở vườn, vỏ sầu riêng để lâu bốc mùi và thu hút ruồi, nên dọn ngay.