Ở Bảo Lộc nên ăn những thứ gắn với chính vùng đất: các món từ nhộng tằm (phụ phẩm của nghề ươm tơ), trái cây vườn theo mùa như sầu riêng, bơ, cà phê vối pha phin của vùng trồng, rau và măng mùa mưa, cùng bữa ăn mang dấu vết quê cũ của người đi lập nghiệp như mì Quảng, bún bò, phở. Phố núi này không có một món "đặc sản" duy nhất được đóng thương hiệu như vài thành phố khác; cái riêng nằm ở nguyên liệu và ở sự pha trộn của nhiều lớp cư dân.
Bài này dành cho khách ghé lần đầu, cho người mới chuyển về, và cho người quê Bảo Lộc muốn giải thích với bạn bè rằng quê mình ăn gì. Không có tên quán, không giá; thay vào đó là cách tìm món ngon, cách hỏi, và vì sao bữa ăn ở đây có dáng như vậy.
Vì sao Bảo Lộc không có "một món đặc sản"
Phần lớn dân số Bảo Lộc hôm nay là con cháu những người từ nơi khác lên trong thế kỷ XX: người Bắc di cư, người Quảng, người Huế, người Nam Trung Bộ, người các tỉnh đồng bằng đi kinh tế mới. Mỗi lớp mang theo bữa ăn của quê mình. Kết quả là phố núi có đủ mì Quảng, bún bò, phở, bánh xèo, cơm tấm, nhưng không món nào sinh ra ở đây.
Bên cạnh đó là người Mạ, K'Ho, chủ nhân lâu đời của vùng cao nguyên, với những món nướng, món ống tre, rau rừng. Những món này ít xuất hiện ở hàng quán trong phố, chủ yếu trong bữa cơm gia đình và dịp lễ ở các thôn đồng bào.
Thứ thực sự là của Bảo Lộc nằm ở nguyên liệu: khí hậu mát, đất đỏ bazan, mưa nhiều cho ra cà phê vối, bơ, sầu riêng, chè, rau, măng; nghề tằm cho ra nhộng. Vì vậy ăn ở Bảo Lộc nên hiểu là ăn những món quen thuộc nấu bằng sản vật cao nguyên, cộng với vài món gắn với nghề địa phương.
Những thứ nên thử khi ở Bảo Lộc
Nhộng tằm. Nhộng xào lá chanh, nhộng rang, chả nhộng là món mà nhiều nơi khác hiếm có nhộng tươi để làm. Ở Bảo Lộc, nhộng là phụ phẩm của xưởng ươm tơ, có quanh năm. Người dị ứng nên tránh; bài riêng về nhộng nói kỹ chuyện an toàn.
Cà phê vối pha phin. Bảo Lộc chủ yếu trồng cà phê vối (robusta). Một ly cà phê đen hoặc nâu đá ở quán cóc ven đường, uống lúc sương còn trên đồi, là trải nghiệm đời thường nhất của phố núi.
Trái cây vườn đúng mùa. Sầu riêng, bơ vào mùa mưa, có thể mua ngay ở vườn hoặc ở chợ, chín cây hoặc vừa hái. Hương vị khác hẳn trái đã đi đường dài vài ngày.
Rau và măng cao nguyên. Su su, rau lang, cải, đọt bí, măng tươi mùa mưa là món rau thường ngày. Một đĩa rau luộc chấm kho quẹt hay một tô canh măng là bữa cơm nhà của nhiều gia đình.
Món của quê cũ. Mì Quảng ở một quán gia đình gốc Quảng, tô phở của một nhà gốc Bắc, bát bún bò của người gốc Huế. Hỏi chủ quán gốc ở đâu là cách hay để chọn món. Quán do người gốc Quảng nấu mì Quảng thường giữ cách chan ít nước, nhiều nhân, ăn kèm bánh tráng mè như ở quê.
Món ăn ấm buổi tối. Tối Bảo Lộc se lạnh, những món nóng như lẩu, cháo, bánh canh, xôi, bắp nướng, khoai nướng ở hàng rong được ưa chuộng hơn ở thành phố nóng.
Nhịp ăn một ngày ở phố núi
Người Bảo Lộc dậy sớm, nhất là nhà làm vườn, nuôi tằm. Buổi sáng đông nhất ở các hàng ăn sáng quanh chợ và dọc quốc lộ: bánh mì, xôi, bún, phở, bánh canh, cơm tấm. Nhiều người ăn sáng xong ngồi lại uống cà phê trước khi ra vườn. Bảy, tám giờ sáng là lúc hàng quán đông nhất.
Bữa trưa phần nhiều ăn ở nhà hoặc cơm phần cho người đi làm. Cơm nhà ở đây thường có một món mặn kho hoặc chiên, một tô canh rau, một đĩa rau luộc hoặc xào, thêm trái cây vườn tráng miệng. Mùa mưa có măng, có rau rừng đồng bào mang ra chợ; mùa khô rau ít hơn, đắt hơn, nhiều nhà có luống rau sau nhà.
Chiều tối, khi trời trở lạnh, các hàng bắp nướng, khoai nướng, bánh tráng, ốc, lẩu mở ra. Tối ở Bảo Lộc tắt đèn sớm hơn thành phố lớn; sau chín, mười giờ, phần lớn hàng quán đã dọn. Khách quen thức khuya ở thành phố nên ăn tối sớm.
Sản vật cao nguyên và cách ăn phổ biến
Bảng gom những sản vật trồng ở vùng Bảo Lộc và quanh vùng, cách người địa phương hay dùng. Mùa vụ chỉ ghi khái quát, năm nào cũng có xê dịch theo thời tiết.
| Sản vật | Mùa chính | Cách ăn thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sầu riêng | Khoảng giữa đến cuối mùa mưa | Ăn tươi, làm kem, sinh tố, bánh | Mua tại vườn chọn được trái chín cây |
| Bơ | Rải rác mùa mưa, tuỳ giống | Sinh tố, dầm đường, ăn với muối | Mua trái già, ủ chín ở nhà |
| Cà phê vối | Hái quả cuối năm, uống quanh năm | Pha phin đen, nâu, sữa | Mua bột hoặc hạt rang làm quà |
| Nhộng tằm | Quanh năm theo xưởng ươm | Xào lá chanh, rang, làm chả | Chỉ ăn nhộng tươi, người dị ứng tránh |
| Măng tươi | Mùa mưa | Luộc, xào, nấu canh | Luộc kỹ, đổ nước, không ăn sống |
| Rau cao nguyên | Quanh năm, nhiều nhất mùa mưa | Luộc, xào, nấu canh | Một phần rau từ Đà Lạt, Đơn Dương chở xuống |
| Mật ong | Sau mùa hoa cà phê | Pha nước, chấm, ướp | Hỏi rõ nguồn, cẩn thận hàng pha |
Phần lớn sản vật trên cũng có ở các vùng cao nguyên khác của Lâm Đồng và Tây Nguyên. Điểm khác ở Bảo Lộc là độ cao vừa phải, khoảng tám chín trăm mét, nên có cả cây nhiệt đới như sầu riêng lẫn cây ưa mát như chè, dâu tằm trong cùng một vùng.
Cách tìm món ngon mà không cần danh sách quán
Danh sách quán trên mạng thay đổi nhanh, quán nổi hôm nay có thể đổi chủ ngày mai. Cách đáng tin hơn là nhìn người địa phương: quán đông người mặc đồ đi làm, đồ đi vườn vào giờ cao điểm buổi sáng thường là quán giữ chất lượng đều. Quán chỉ đông khách du lịch vào cuối tuần thì chưa chắc.
Hỏi người ở chỗ bạn ở, hỏi người bán hàng ở chợ, hỏi bác xe ôm, rồi đi theo những cái tên được nhắc lại nhiều lần. Hỏi cụ thể sẽ được trả lời cụ thể: thay vì "ở đây có gì ngon", hãy hỏi "sáng nay ăn mì Quảng ở đâu", "chỗ nào bán nhộng tươi".
Với trái cây và nông sản, ưu tiên mua ở chợ, ở sạp người làm vườn tự bán, hoặc tại vườn khi được mời. Hàng bày dọc quốc lộ phục vụ khách đi đường thường tiện nhưng khó biết nguồn gốc; nếu mua ở đó, hãy xem kỹ, hỏi kỹ và đừng ngại từ chối.
Ăn ở Bảo Lộc theo mùa mưa và mùa khô
Mùa mưa, thường kéo dài từ khoảng tháng tư, tháng năm đến tháng mười, tháng mười một, là mùa của trái cây và rau rừng. Sầu riêng, bơ vào vụ, măng tươi ngập chợ, đồng bào mang rau rừng, nấm, đọt mây ra bán. Nhưng mưa cũng làm việc đi lại khó hơn, nhiều vườn trái cây đường đất lầy lội.
Mùa khô là mùa cà phê: cuối năm hái quả, đầu năm hoa nở trắng đồi, ong được đưa vào vườn lấy mật. Trời khô, nắng nhẹ, buổi sáng lạnh, rất hợp với các món nóng và ly cà phê ngồi lâu. Trái cây ít hơn, rau đắt hơn, nhưng đây là lúc dễ đi lại và ngắm cảnh.
Nếu chỉ có một chuyến, hãy quyết định mình muốn ăn trái cây hay muốn đi lại dễ. Người thích sầu riêng, bơ nên đi giữa mùa mưa và chấp nhận vài cơn mưa chiều. Người thích cảnh khô ráo và cà phê thì chọn mùa khô.
Vài lưu ý để bữa ăn không thành chuyện
Măng, nấm, rau rừng. Măng tươi phải luộc kỹ, bỏ nước luộc vì có chất độc tự nhiên. Nấm rừng không rõ loại thì không ăn, dù người bán nói là ăn được; mỗi năm Tây Nguyên đều có ca ngộ độc nấm.
Nhộng và đồ lạ. Lần đầu ăn nhộng hay côn trùng, nên ăn ít để thử. Có dấu hiệu ngứa, khó thở, chóng mặt, buồn nôn thì dừng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.
Rượu. Rượu cần, rượu ngâm được mời trong nhiều dịp. Uống có chừng, không lái xe sau khi uống, nhất là trên các đoạn đường đèo, đường dốc quanh Bảo Lộc.
Giá cả. Hỏi giá trước khi gọi món, nhất là hải sản, đặc sản, hàng tính theo ký. Bài này không nêu giá vì giá thay đổi theo mùa và theo nơi.
Sầu riêng và người có bệnh nền. Sầu riêng nhiều đường và năng lượng. Người tiểu đường, tim mạch nên hỏi bác sĩ về lượng ăn, và tránh ăn nhiều cùng rượu bia.
Nước uống. Nước máy ở phố núi dùng sinh hoạt được nhưng không nên uống trực tiếp. Khi đi vườn, đi thác, mang theo nước đóng chai; trà, cà phê trong quán đã đun sôi thì yên tâm hơn.
Món nóng buổi tối và đồ ăn vặt phố núi
Khi sương xuống, phố Bảo Lộc chuyển sang nhịp của đồ nóng. Xe bắp nướng, khoai nướng đậu ở góc đường, mùi than thoang thoảng. Hàng bánh tráng nướng, bánh căn, bánh xèo nhỏ đổ khuôn đất thu hút học sinh tan học. Quán lẩu, quán cháo, quán bánh canh đông hơn hẳn buổi trưa. Ly sữa đậu nành nóng, chén chè nóng là thứ nhiều người tìm sau bữa tối.
Những món này không phải của riêng Bảo Lộc mà là món chung của các phố núi Lâm Đồng và Tây Nguyên. Cái khác là bối cảnh: ăn trong không khí lạnh ẩm, nghe mưa trên mái tôn, nhìn ra con đường dốc tối dần. Với nhiều người quê Bảo Lộc đi làm ở thành phố, mùi bắp nướng chiều mưa là thứ gợi nhà rõ nhất.
Đồ ăn vặt cũng đi theo mùa nông sản. Mùa bơ có kem bơ, sinh tố bơ ở khắp nơi. Mùa sầu riêng có kem, chè, bánh sầu riêng. Mùa cà phê thì quán cà phê đông người hái thuê ghé lại. Nhìn hàng ăn vặt là đoán được tháng. Người mới về sống chỉ cần để ý xe hàng rong trước cổng trường một năm là thuộc lịch nông sản của cả vùng.
Câu hỏi thường gặp
Bảo Lộc có món đặc sản nào riêng không?
Không có một món được coi là biểu tượng như bánh căn hay lẩu gà lá é ở nơi khác. Thứ riêng của Bảo Lộc là sản vật: nhộng tằm từ nghề ươm tơ, cà phê vối, sầu riêng, bơ, chè, và bữa ăn pha trộn của nhiều lớp dân di cư.
Ăn sáng ở Bảo Lộc thì ăn gì?
Phổ biến là bánh mì, xôi, phở, bún, bánh canh, mì Quảng, cơm tấm, quanh chợ và dọc quốc lộ. Nhiều người ăn sáng xong ngồi uống cà phê. Hàng ăn sáng đông nhất trong khoảng sáu đến tám giờ.
Có nên mua trái cây dọc quốc lộ khi đi ngang Bảo Lộc?
Có thể mua cho tiện, nhưng khó biết nguồn gốc và độ chín. Nếu có thời gian, vào chợ hoặc hỏi người quen giới thiệu vườn sẽ chắc hơn. Khi mua dọc đường, chọn trái cẩn thận, hỏi giá trước và kiểm cân.
Người ăn chay có dễ tìm chỗ ăn ở Bảo Lộc không?
Có. Phố có nhiều quán chay, nhất là quanh các ngày rằm, mùng một, và nhiều món rau, măng, nấm trồng, đậu hũ. Hỏi kỹ về nước dùng và nước mắm nếu ăn chay nghiêm ngặt.
Mang trẻ nhỏ đi ăn ở Bảo Lộc cần lưu ý gì?
Trời tối lạnh nên chọn chỗ kín gió, món nóng. Tránh cho trẻ ăn nhộng, măng, nấm lạ nếu chưa từng ăn. Mang theo áo ấm, vì nhiều quán ngồi ngoài trời. Có dấu hiệu bất thường sau ăn thì đưa trẻ đi khám ngay.
Tối ở Bảo Lộc có hàng quán mở khuya không?
Ít hơn thành phố lớn. Sau khoảng chín, mười giờ tối, nhiều hàng quán đã đóng. Một số quán dọc quốc lộ phục vụ xe đường dài mở muộn hơn. Nên ăn tối sớm, nhất là vào mùa mưa.