Lịch sản vật Bảo Lộc theo mùa: tháng nào có bơ, sầu riêng, măng, cà phê, mật ong

Ở Bảo Lộc, sản vật đi theo hai mùa chính: mùa mưa (khoảng tháng tư, tháng năm đến tháng mười, tháng mười một) là mùa măng, rau rừng, bơ, sầu riêng, mít, chuối; mùa khô (khoảng tháng mười một đến tháng tư) là mùa hái cà phê, mùa hoa cà phê và mật ong sau hoa. Nhộng tằm, chè, rau vườn và rau chở từ Đà Lạt xuống có quanh năm. Mắc ca và một số trái cây khác có mùa riêng tuỳ giống và vườn.

Lịch dưới đây là khung tương đối, viết theo nhịp mùa quen thuộc của người địa phương, không phải số liệu khí tượng hay lịch thu hoạch chính thức. Mỗi năm thời tiết có thể làm mùa sớm hay muộn vài tuần. Dùng lịch này để biết nên hỏi gì, mua gì, và chọn thời điểm ghé Bảo Lộc cho hợp ý mình. Phần thời tiết chi tiết thuộc chuyên mục cao nguyên và khí hậu của trang.

Hai mùa của phố núi

Bảo Lộc không có bốn mùa rõ như miền Bắc; nhịp năm được chia bằng mưa. Mùa mưa ở đây dài và nhiều, thường bắt đầu bằng những cơn giông chiều vào khoảng tháng tư, tháng năm, rồi chuyển sang những đợt mưa dầm kéo dài nhiều ngày giữa mùa. Cuối mùa mưa, khoảng tháng mười, tháng mười một, mưa thưa dần, trời se lạnh.

Mùa khô có những buổi sáng sương dày, nắng hanh buổi trưa, gió thổi qua các đồi chè. Đây là mùa đất khô, cây cà phê ra hoa sau đợt tưới đầu tiên, vườn dâu, vườn rau cần nước bơm từ giếng, hồ. Cuối mùa khô có những ngày nóng hơn, rồi đến lượt giông đầu mùa mở ra một vòng mới.

Nhịp này quyết định gần như mọi thứ trên chợ. Người mới về Bảo Lộc chỉ cần nhớ một nguyên tắc: mùa mưa là mùa trái và rau rừng, mùa khô là mùa cà phê và hoa. Phần còn lại là chi tiết theo từng sản vật.

Cũng cần nhớ rằng cùng một vùng, vườn thấp và vườn cao chênh nhau vài tuần. Vườn ở các thung lũng ấm hơn chín sớm hơn, vườn trên đồi cao chín muộn hơn. Vì vậy khi nghe "đã có sầu riêng" ở chỗ này, chỗ khác có thể vẫn chưa vào vụ.

Lịch tương đối các sản vật chính

Bảng tóm tắt khoảng thời gian thường gặp. Đây là cách người địa phương hay nói, có thể lệch theo năm và theo vườn.

Bảng không ghi số lượng hay giá, vì những thứ đó thay đổi mỗi năm. Muốn biết năm nay sản vật nào đang rộ, hỏi người bán ở chợ trung tâm vào buổi sáng là nhanh nhất.

Mùa mưa: măng, rau rừng và trái cây

Những cơn mưa đầu mùa đánh thức măng. Đồng bào và người làm vườn mang những bó măng tươi ra chợ, có loại to, có loại nhỏ, có loại đắng nhẹ. Đây cũng là lúc rau rừng, đọt mây, bắp chuối rừng, cà đắng xuất hiện nhiều. Một bữa cơm mùa mưa ở Bảo Lộc có canh măng, rau rừng luộc chấm muối ớt là bữa cơm đúng mùa. Măng ăn không hết thì luộc rồi phơi hoặc ngâm chua để dành.

Giữa mùa mưa, trái cây vào vụ. Bơ chín rải rác nhiều tháng, từng giống nối nhau. Sầu riêng vào vụ muộn hơn, rộ khi mưa đã nhiều. Mít, chuối có quanh năm nhưng nhiều nhất trong những tháng này. Các sạp trái cây ở chợ và dọc quốc lộ đầy ắp, mùi sầu riêng thoảng khắp phố.

Mùa mưa cũng là mùa của nấm, nhưng đây là thứ cần cẩn trọng nhất. Nấm trồng như nấm rơm, nấm bào ngư bán ở chợ quanh năm thì an toàn. Nấm rừng tự nhiên, đặc biệt nấm lạ, không nên mua, không nên ăn. Mỗi mùa mưa đều có tin ngộ độc nấm ở các tỉnh cao nguyên.

Người đi chơi Bảo Lộc mùa mưa được trái cây và cảnh xanh, nhưng phải chấp nhận mưa chiều, đường vườn lầy, sương mù trên đèo. Đi buổi sáng, về sớm, mang áo mưa và giày chống trơn.

Mùa khô: cà phê, hoa và mật ong

Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, quả cà phê chín đỏ trên cành, các vườn bắt đầu hái. Đây là mùa nhộn nhịp nhất ở vùng vườn quanh Bảo Lộc: người hái thuê, xe chở quả, sân phơi kín cả lối đi. Cà phê rang từ vụ mới bắt đầu ra thị trường sau đó một thời gian.

Sau khi hái xong, các vườn tưới đợt nước đầu tiên, và chỉ ít ngày sau, hoa cà phê nở trắng, thơm nồng. Hoa nở theo từng đợt, mỗi đợt vài ngày, vườn này nở trước vườn kia sau. Nếu may mắn đến đúng lúc, bạn sẽ thấy cả sườn đồi trắng hoa và nghe tiếng ong vo ve khắp nơi.

Người nuôi ong đưa thùng ong vào vườn cà phê trong mùa hoa. Mật ong hoa cà phê thu sau đó có màu sẫm, vị đậm, mùi thơm riêng. Mật ong là sản vật nên mua có chọn lọc: hỏi người nuôi ong ở đâu, lấy mật vụ nào, và cẩn thận với mật quá rẻ, quá lỏng hoặc quá đặc bất thường. Không có cách thử tại nhà nào chắc chắn; mua ở nơi đáng tin vẫn là cách tốt nhất.

Mùa khô cũng là mùa rau vườn ít hơn vì thiếu nước, giá rau nhích lên, phần lớn rau trên chợ là rau chở từ Đà Lạt xuống. Trái cây của vùng thưa đi; trái cây từ miền Tây, miền Đông chở lên nhiều hơn.

Những sản vật có quanh năm

Nhộng tằm có quanh năm vì xưởng ươm tơ chạy gần như liên tục. Nhộng nhiều hay ít tuỳ lượng kén, nhưng hiếm khi vắng hẳn trên chợ. Cũng như mọi mùa, chỉ nên mua nhộng tươi vào buổi sáng và nấu trong ngày.

Chè được hái nhiều đợt trong năm; trà Bảo Lộc có quanh năm, mùa mưa búp ra nhiều, mùa khô búp ít nhưng có người cho là thơm hơn. Phần trà được viết riêng trong chuyên mục trà của trang, ở đây chỉ nhắc như một sản vật có quanh năm để làm quà.

Rau vườn và rau chở từ vùng rau Đà Lạt, Đơn Dương có quanh năm, chỉ khác tỷ lệ theo mùa. Cà phê đã rang, hạt mắc ca sấy, mật ong đóng chai cũng có quanh năm ở cửa hàng, dù vụ thu hoạch chỉ một lần trong năm.

Với người mua quà, những sản vật quanh năm này là lựa chọn an toàn: cà phê, trà, mắc ca, mật ong. Trái cây và măng thì chỉ ngon đúng mùa, mua trái mùa thường là hàng từ nơi khác.

Mắc ca và những cây trồng mới

Trong khoảng vài chục năm gần đây, Lâm Đồng có thêm một số cây trồng mới, trong đó mắc ca là cây được nhắc nhiều. Mắc ca được trồng ở một số vùng của tỉnh, xen trong vườn cà phê hoặc thành vườn riêng. Hạt mắc ca sấy nứt vỏ, kèm dụng cụ tách, là món quà thường thấy ở các cửa hàng nông sản quanh Bảo Lộc.

Mùa thu hoạch mắc ca tuỳ giống và vườn, nên nếu cần biết chính xác, hãy hỏi người bán vụ năm nay ra lúc nào. Khi mua, xem ngày đóng gói, độ giòn, mùi: hạt để lâu có mùi dầu ôi, vị đắng. Hạt mắc ca nhiều chất béo, nên giữ trong hộp kín, nơi khô mát. Mua lượng vừa đủ dùng trong vài tuần, vì hạt đã mở túi trong không khí ẩm của Bảo Lộc mất giòn khá nhanh.

Ngoài mắc ca, một số vườn trồng chanh dây, trồng thêm các giống sầu riêng, bơ mới, thử các cây ăn trái khác. Không phải cây nào cũng thành công lâu dài; thị trường nông sản thay đổi nhanh, và người làm vườn ở Bảo Lộc đã quen với chuyện chuyển đổi rồi chuyển lại.

Với người mua, điều đáng nhớ là "đặc sản" không phải lúc nào cũng có từ lâu đời. Một số sản vật nay được bán như đặc sản Bảo Lộc thực ra mới phổ biến gần đây, hoặc được trồng ở nhiều vùng khác. Điều đó không làm chúng kém đi, nhưng người mua nên biết để chọn theo chất lượng, không theo cái mác.

Chọn thời điểm ghé Bảo Lộc theo sở thích

Muốn ăn sầu riêng, bơ tại vườn. Đi giữa đến cuối mùa mưa, hỏi trước người quen hoặc nơi lưu trú xem năm nay vụ đã rộ chưa. Chấp nhận mưa chiều và đường vườn lầy.

Muốn xem hái cà phê. Đi vào cuối năm, khoảng tháng mười một đến tháng một. Đường khô, dễ đi, nhưng vườn bận rộn; hỏi phép trước khi vào vườn.

Muốn thấy hoa cà phê. Khoảng đầu năm, sau đợt tưới đầu mùa khô. Hoa chỉ nở vài ngày mỗi đợt, nên linh hoạt lịch trình và hỏi trước vài ngày.

Muốn ăn măng, rau rừng. Đầu mùa mưa, đi chợ sớm để gặp người đồng bào mang hàng ra bán.

Muốn mua quà khô. Đi mùa nào cũng được; cà phê, trà, mắc ca, mật ong có quanh năm. Cà phê vụ mới thường có từ đầu năm.

Muốn tránh đông. Tránh các dịp lễ dài và cuối tuần mùa trái cây, khi khách từ TP.HCM lên đông. Giữa tuần, đầu mùa mưa hoặc cuối mùa khô thường vắng hơn, chợ và vườn đều dễ nói chuyện.

Đi cùng trẻ nhỏ, người lớn tuổi. Mùa khô dễ đi lại hơn, ít trơn trượt, nhưng sáng sớm lạnh; mang đủ áo ấm. Mùa mưa nên chọn lịch nhẹ, tránh đường vườn dốc.

Câu hỏi thường gặp

Mùa mưa ở Bảo Lộc kéo dài bao lâu?

Thường từ khoảng tháng tư, tháng năm đến tháng mười, tháng mười một, tức hơn nửa năm. Đây là khung chung theo kinh nghiệm địa phương, mỗi năm có thể sớm hay muộn. Giữa mùa có những đợt mưa dầm nhiều ngày liền.

Đi Bảo Lộc tháng nào để ăn được nhiều trái cây nhất?

Giữa mùa mưa, khi bơ, sầu riêng, mít, chuối cùng có trên chợ. Đây cũng là lúc đường vườn lầy và hay có mưa chiều, nên đi buổi sáng và chuẩn bị áo mưa.

Mật ong hoa cà phê có quanh năm không?

Mật được thu sau mùa hoa cà phê, giữa mùa khô, nhưng mật đã đóng chai bán quanh năm. Mua gần mùa thu hoạch thì mật mới hơn. Hỏi người bán vụ thu và người nuôi ong để biết rõ nguồn gốc.

Mua mắc ca ở Bảo Lộc cần lưu ý gì?

Xem ngày đóng gói, mùi và độ giòn; hạt để lâu có mùi dầu ôi. Hỏi hạt sấy hay rang, có tẩm gì không. Giữ trong hộp kín nơi khô mát, tránh ẩm vì Bảo Lộc ẩm nhiều tháng trong năm.

Trái mùa có mua được sầu riêng, bơ ở Bảo Lộc không?

Vẫn có thể gặp, nhưng thường là trái từ nơi khác chở về, hoặc vài vườn ra trái lệch mùa. Nếu muốn trái của vùng, nên đi đúng mùa và hỏi rõ nguồn gốc khi mua.

Có nên mua măng tươi mang về thành phố không?

Măng tươi nhanh hư và cần sơ chế kỹ. Nếu mang đi gần, luộc sơ, để ráo, giữ lạnh; đường xa thì nên mua măng khô hoặc măng đã luộc đóng gói có nhãn. Luôn luộc kỹ, bỏ nước trước khi nấu.