Ngoài thác, chùa và đồi chè, cách hiểu Bảo Lộc nhanh nhất là ghé nơi người ta làm ra sản phẩm: vườn cà phê, vườn sầu riêng xen cây khác, ruộng dâu, nhà nuôi tằm và xưởng ươm tơ. Phần lớn đây là nơi sản xuất của gia đình và doanh nghiệp, chỉ một số nơi mở cửa đón khách; muốn ghé phải hỏi trước và giữ ý.
Bài này viết từ góc người đi tham quan: làm sao để được ghé, mùa nào thấy được gì, nên hỏi những gì, và những điều người làm nghề mong khách tôn trọng. Kiến thức về nghề trà, nghề tằm tơ và kinh tế nông sản của Bảo Lộc có các mục riêng trên trang; ở đây chỉ bàn chuyện đi xem.
Vì sao nên ghé nơi sản xuất
Bảo Lộc lớn lên nhờ nông nghiệp. Từ những đồn điền chè, cà phê thời trước, tới vườn gia đình trồng xen chè, cà phê, sầu riêng, bơ ngày nay, đời sống phố núi gắn chặt với mùa vụ. Tơ tằm cũng vậy: vùng này từng được nhắc tới như một trong những nơi trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ nhiều của cả nước, và nghề vẫn còn hiện diện ở các vùng ven phố.
Đứng trong một vườn cà phê đang ra trái hay nhìn những sợi tơ mảnh như tóc chạy ra từ nồi kén, bạn sẽ hiểu đời sống người Bảo Lộc theo cách mà không điểm "check-in" nào đem lại được. Bạn biết vì sao người ta dậy sớm, vì sao mưa nắng ảnh hưởng tới cả thu nhập của một gia đình, vì sao sản phẩm làm ra có giá như thế.
Đối với người đang cân nhắc chuyển về Bảo Lộc làm vườn hay làm ăn, ghé vài vườn, vài xưởng là cách học thực tế nhất. Hỏi han, quan sát một buổi thường cho nhiều thông tin hơn đọc tài liệu cả tuần.
Làm sao để được ghé
Không có danh sách cố định các vườn, xưởng mở cửa cho khách; tình hình thay đổi theo năm và theo từng chủ. Các cách thường gặp:
- Nơi có mở dịch vụ đón khách: một số xưởng trà, xưởng tơ, nông trại kết hợp điểm tham quan, có khu trưng bày và người giới thiệu. Hỏi nơi lưu trú hoặc tìm thông tin chính thức của họ trước khi đến.
- Nhờ người quen, nơi lưu trú giới thiệu: nhiều gia đình làm vườn sẵn sàng cho khách ghé nếu có người quen dẫn, nhất là khi không vào mùa bận.
- Hỏi trực tiếp tại vườn: nếu thấy chủ vườn đang làm, chào hỏi lịch sự, nói rõ mình muốn xem gì. Họ đồng ý thì vào, không thì cảm ơn và đi.
- Đi theo chương trình tham quan: một số chương trình ghép thăm xưởng tơ, xưởng trà vào lịch. Hỏi kỹ thời gian ở mỗi nơi.
Đừng tự ý mở cổng vườn, đi vào nhà nuôi tằm hay bước vào xưởng khi chưa được mời. Biển cấm có thể không có, nhưng phép lịch sự thì luôn có.
Mùa nào thấy được gì
Mỗi loại cây, mỗi nghề có nhịp riêng. Mốc thời gian dưới đây là khoảng thường gặp, thay đổi theo năm:
| Nơi ghé | Lúc đáng xem | Thấy được gì |
|---|---|---|
| Vườn cà phê | Đầu năm (hoa), cuối năm (thu hoạch) | Hoa trắng thơm; trái chín đỏ, cảnh hái và phơi |
| Vườn sầu riêng, bơ | Khoảng giữa mùa mưa | Trái trên cây, cảnh thu hoạch, buộc dây giữ trái |
| Ruộng dâu | Gần như quanh năm, xanh nhất mùa mưa | Hàng dâu thấp, người cắt lá cho tằm |
| Nhà nuôi tằm | Tuỳ lứa nuôi, mỗi lứa vài tuần | Tằm ăn lá, tằm lên né làm kén |
| Xưởng ươm tơ | Khi có kén về | Nấu kén, kéo tơ, guồng tơ |
Nhà nuôi tằm và xưởng ươm tơ không phải ngày nào cũng có việc để xem: tằm có lứa, kén có đợt. Gọi hỏi trước qua người quen hay nơi lưu trú để biết hôm đó có gì.
Giữ ý ở nhà nuôi tằm và xưởng tơ
Tằm là con vật nhạy cảm, còn xưởng ươm tơ có nhiều thứ nóng và nước sôi. Người làm nghề thường dặn khách mấy điều:
- Không mang mùi hoá chất vào nhà tằm: nước hoa đậm, thuốc xịt côn trùng, khói thuốc lá. Người nuôi tằm rất ngại những thứ này.
- Không tự ý chạm vào tằm, nong tằm, né kén. Tay người có thể mang theo thứ làm tằm bệnh.
- Đi theo lối người hướng dẫn chỉ, không đi lại lung tung giữa các giàn nuôi.
- Ở xưởng ươm tơ, đứng xa nồi nấu kén, máy guồng tơ đang chạy; giữ trẻ em sát bên.
- Hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là chụp người đang làm. Không dùng đèn chớp trong nhà tằm.
- Không bóc kén, kéo tơ thử nếu không được mời; kén là sản phẩm người ta bán.
Những điều này nghe khắt khe, nhưng một lứa tằm hỏng có thể là cả tháng công sức của một gia đình. Khách tôn trọng thì lần sau họ mới còn sẵn lòng mở cửa.
Ở vườn cà phê và vườn cây ăn trái
Vườn cà phê, sầu riêng ở Bảo Lộc thường trồng xen nhau và xen với các cây khác như bơ, tiêu, chè. Khi được mời vào, đi theo lối mòn giữa các hàng cây, không giẫm lên gốc, không vin cành. Mùa hoa cà phê, đừng rung cây để chụp ảnh hoa rơi; hoa rụng là trái năm sau mất.
Vào mùa sầu riêng, không đứng ngay dưới cây có trái to; người làm vườn thường buộc dây giữ trái nhưng không phải trái nào cũng buộc. Đừng tự hái trái, kể cả trái rụng dưới gốc, khi chủ vườn chưa nói. Ở nhiều vườn, trái đã được thương lái đặt mua trước, không phải của chủ vườn để cho tuỳ ý.
Mùa thu hoạch cà phê cuối năm, sân phơi ngập hạt đỏ, xe ra vào liên tục. Đứng tránh khu phơi, không đi lên bạt. Nếu muốn mua ít cà phê, trái cây làm quà, hỏi thẳng chủ vườn; trang không nêu giá, và người bán đàng hoàng sẽ nói rõ hàng của mình.
Hỏi gì để chuyến ghé có ý nghĩa
Người làm nghề thường vui khi khách hỏi những câu cho thấy mình thật sự muốn hiểu. Ở vườn cà phê, bạn có thể hỏi: một năm vườn chăm những gì, mùa nào bận nhất, mưa nhiều ít ảnh hưởng ra sao. Ở nhà nuôi tằm: một lứa tằm kéo dài bao lâu, lá dâu lấy từ đâu, vì sao phải giữ nhà tằm sạch như vậy. Ở xưởng tơ: kén tốt kén xấu khác nhau thế nào, một sợi tơ được tạo ra từ bao nhiêu sợi kén.
Tránh những câu khiến người ta khó xử như hỏi thu nhập, so sánh với nhà bên, hay bình phẩm về giá. Nếu muốn biết chuyện làm ăn, hỏi về những thay đổi qua các năm: cây gì được trồng thêm, cây gì bị chặt bỏ, con cái có theo nghề không. Những câu chuyện như thế cho bạn hiểu kinh tế Bảo Lộc sâu hơn mọi con số.
Nếu chủ nhà mời trà, nhận lời và ngồi một lúc. Ở vùng trà, mời khách ấm trà là phép lịch sự cơ bản, và cũng là lúc câu chuyện cởi mở nhất. Rời đi thì chào cảm ơn; nếu họ dành nhiều thời gian, mua một ít sản phẩm hay gửi lời cảm ơn chu đáo là cách đáp lễ tử tế.
Ghép vào lịch đi chơi
Các vườn và xưởng nằm rải rác quanh phố, không tập trung một chỗ. Khi lên kế hoạch, ghép nơi ghé với điểm đến cùng hướng: đi chùa hay núi ở phía tây nam thì ghé vườn, xưởng vùng đó; đi thác ở phía bắc thì hỏi xem dọc đường có nơi đón khách không. Không nên chạy xuyên phố chỉ để ghé một xưởng.
Một buổi ghé vườn hay xưởng nên dành ít nhất một giờ, không phải năm phút đứng chụp ảnh. Đi vào buổi sáng khi người ta đang làm sẽ thấy được nhiều việc hơn; buổi trưa nhiều nơi nghỉ. Mùa mưa, đường vào vườn thường là đường đất đỏ, xe máy dễ trượt; hỏi trước đường vào có đi được không.
Những chuyến ghé như thế thường trở thành phần đáng nhớ nhất của một chuyến đi Bảo Lộc. Chúng không có trong ảnh quảng bá, nhưng cho bạn mang về một hiểu biết thật về vùng đất: nơi mà chè, cà phê, sầu riêng và tơ tằm không chỉ là đặc sản để mua, mà là đời sống của hàng nghìn gia đình.
Đưa trẻ em đi: một buổi học ngoài lớp
Với trẻ lớn lên ở thành phố, một buổi ở vườn cà phê hay nhà nuôi tằm là bài học khó quên. Trẻ thấy con tằm ăn lá dâu rào rào, thấy cái kén trắng hình thành ra sao, thấy sợi tơ mảnh được kéo ra từ nồi nước nóng. Thấy cây cà phê có hoa, có trái xanh, trái chín đỏ, và biết ly cà phê của bố mẹ bắt đầu từ đâu.
Để buổi đi có ích, chuẩn bị cho trẻ vài câu hỏi trước: con tằm ăn gì, cái kén để làm gì, vì sao cây cà phê cần nhiều nước. Dặn trẻ không chạm vào tằm, không chạy trong xưởng, đứng xa nồi nấu kén và máy chạy. Trẻ hiểu lý do thì thường nghe lời hơn là chỉ bị cấm.
Sau chuyến đi, nhiều gia đình cho trẻ vẽ lại hay kể lại những gì đã thấy. Đó là cách giữ kỷ niệm tốt hơn ảnh chụp, và cũng giúp trẻ hiểu rằng mọi thứ trên bàn ăn, trên người mặc đều có công sức của ai đó ở một vùng đất cụ thể, như Bảo Lộc.
Ghé vườn với con mắt người định chuyển về làm nông
Không ít người lên Bảo Lộc chơi rồi nảy ý mua đất làm vườn. Nếu bạn thuộc nhóm này, ghé vườn là việc nên làm nhiều lần, ở nhiều mùa, trước khi quyết định bất cứ điều gì. Nhìn vườn mùa khô để biết chuyện nước tưới, nhìn vườn mùa mưa để biết đường vào có lầy không, đất có trôi không.
Hỏi chủ vườn những chuyện thực tế: một năm cần bao nhiêu công lao động vào mùa cao điểm, thuê người ở đâu, sâu bệnh hay gặp là gì, bán nông sản cho ai. Không cần hỏi thu nhập; chỉ cần nghe họ kể một năm làm vườn ra sao là đủ hình dung độ vất vả. Trang không đưa ra lời khuyên đầu tư đất đai, không nêu giá đất; phần sống và thủ tục ở Bảo Lộc có ở mục riêng.
Một điều nhiều người làm vườn ở Bảo Lộc hay nói với khách: vườn đẹp trong ảnh là vườn đã được chăm nhiều năm. Nhìn thấy cây cà phê sai trái hay đồi chè xanh đều, hãy nhớ đằng sau đó là nhiều mùa mưa nắng và rất nhiều buổi sáng thức dậy từ khi trời còn tối.
Câu hỏi thường gặp
Ở Bảo Lộc có xưởng ươm tơ nào cho khách tham quan không?
Có một số cơ sở làm tơ, dệt lụa mở khu đón khách hoặc nhận đoàn tham quan, nhưng danh sách thay đổi theo thời gian và trang không giới thiệu cơ sở cụ thể. Hỏi nơi lưu trú, người quen ở Bảo Lộc hoặc tìm thông tin chính thức của cơ sở trước khi đến.
Vào nhà nuôi tằm cần lưu ý gì?
Không mang mùi hoá chất như nước hoa đậm, thuốc xịt côn trùng hay khói thuốc lá, không tự ý chạm vào tằm và né kén, đi theo lối người hướng dẫn chỉ, hỏi trước khi chụp ảnh. Tằm rất nhạy cảm, một lứa hỏng là công sức cả tháng của gia đình.
Mùa nào đi xem hoa cà phê và thu hoạch cà phê ở Bảo Lộc?
Hoa cà phê thường nở đầu năm trong mùa khô sau khi vườn được tưới hoặc có mưa trái mùa, mỗi đợt vài ngày. Thu hoạch cà phê thường vào khoảng cuối năm. Mốc cụ thể thay đổi theo năm, hỏi người làm vườn địa phương là chắc nhất.
Có thể tự vào vườn sầu riêng để mua trái không?
Không nên tự vào. Hỏi chủ vườn trước, nếu họ đồng ý bán lẻ thì mua. Nhiều vườn đã được thương lái đặt mua cả vụ nên chủ vườn không bán lẻ được. Không đứng dưới cây có trái to, không tự hái hay nhặt trái rụng khi chưa được phép.
Ghé vườn có phải trả tiền không?
Tuỳ nơi. Cơ sở có dịch vụ đón khách có thể thu phí theo quy định riêng, còn vườn gia đình thì thường chỉ cần được chủ đồng ý. Trang không nêu mức phí; hỏi rõ trước khi vào để tránh hiểu lầm cho cả hai bên.