Bảo Lộc không có sông lớn chảy qua phố. Nước ở đây đến từ lượng mưa dồi dào, thấm vào đất đỏ bazan và chảy ra thành vô số suối nhỏ trong các thung lũng, rồi hợp lại đổ về lưu vực sông Đồng Nai qua những nhánh như hệ thống sông La Ngà và các suối xuống phía Đạ Huoai. Giữa phố có hồ Nam Phương, ngoài vùng ven có dòng suối đổ xuống thác Đambri và nhiều hồ, đập nhỏ phục vụ tưới.
Bài này nhìn nước ở Bảo Lộc từ góc tự nhiên và đời sống: nước đi từ đâu về đâu, các hồ suối quen thuộc, nguồn nước của nhà vườn, và vì sao một nơi mưa nhiều vẫn lo thiếu nước mùa khô. Phần tham quan hồ, thác như điểm đến được bàn ở mục điểm đến của trang.
Nước bắt đầu từ mưa và đất
Mỗi mùa mưa, Bảo Lộc nhận một lượng nước rất lớn từ trời. Đất bazan tơi xốp hút một phần lớn lượng mưa ấy vào lòng đất, giữ trong các lỗ rỗng như một miếng bọt biển khổng lồ. Nước thấm dần xuống sâu, gặp lớp đất đá chặt hơn thì chảy ngang, rồi rỉ ra ở chân đồi, đáy thung thành các mạch nước, các dòng suối.
Nhờ cơ chế này, nhiều suối nhỏ ở Bảo Lộc vẫn có nước một thời gian sau khi mùa mưa kết thúc. Đất và các tầng chứa nước ngầm như một cái kho, nhả nước từ từ trong mùa khô. Khi kho cạn dần về cuối mùa khô, suối nhỏ ngừng chảy, giếng hạ mực nước.
Rừng và thảm phủ thực vật làm cho cái kho này hoạt động tốt hơn: lá rụng, rễ cây làm đất xốp hơn, giữ nước mưa lâu hơn trên mặt đất cho nó thấm xuống. Khi rừng mất, nước mưa chảy tràn nhanh hơn, ít thấm hơn — mùa mưa suối đục và dâng nhanh, mùa khô suối cạn sớm.
Nước đi về đâu: lưu vực sông Đồng Nai
Về mặt lưu vực, phần lớn vùng Bảo Lộc thuộc lưu vực sông Đồng Nai — một trong những hệ thống sông lớn nhất phía Nam, chảy qua nhiều tỉnh rồi ra biển ở khu vực TP.HCM. Từ cao nguyên, nước tách theo nhiều hướng: một phần theo các suối xuống vùng thấp Đạ Huoai rồi về sông Đồng Nai, một phần thuộc hệ thống sông La Ngà — phụ lưu lớn của Đồng Nai có các nhánh đầu nguồn trên vùng cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc theo nhiều tài liệu.
Điều này có nghĩa là nước mưa rơi xuống đồi chè Bảo Lộc, sau một hành trình dài qua suối, sông, hồ thuỷ điện, cuối cùng góp vào dòng nước cung cấp cho vùng hạ lưu đông dân. Những gì diễn ra trên cao nguyên — xói mòn, phân bón, thuốc trừ sâu trôi theo nước — cũng theo dòng chảy đi xa.
Ranh giới lưu vực cụ thể của từng suối, từng khu trong bốn phường cần tra bản đồ thuỷ văn chuyên ngành; bài này chỉ nêu bức tranh chung. Với người dân, chỉ cần nhớ: Bảo Lộc là vùng đầu nguồn, và cách mình giữ đất, giữ nước ở đây có ảnh hưởng tới người ở dưới xuôi.
Hồ Nam Phương: mặt nước giữa phố
Hồ Nam Phương là mặt nước quen thuộc nhất của phố Bảo Lộc, nằm giữa khu đô thị, có đường dạo quanh và cây xanh. Người dân thường nhắc tới hồ như hai hồ nối nhau. Tên hồ thường được kể là gắn với tên Nam Phương hoàng hậu, người vợ của vua Bảo Đại; nguồn gốc cụ thể của việc đặt tên và năm làm hồ nên tra thêm tư liệu địa phương trước khi trích dẫn.
Về mặt tự nhiên, hồ là nơi gom nước từ các khe, rãnh quanh khu vực. Như mọi hồ đô thị, chất lượng nước phụ thuộc nhiều vào việc quản lý nước thải, rác và đất cát trôi xuống từ khu dân cư xung quanh. Mùa mưa, nước hồ có thể đục hơn do đất đỏ trôi theo; mùa khô, mực nước có thể hạ.
Với người Bảo Lộc, hồ là chỗ đi bộ buổi sáng, ngắm sương, hóng mát buổi chiều. Phần giới thiệu hồ như một điểm đến, cách đi dạo quanh hồ và những điều nên biết khi tham quan thuộc mục điểm đến của trang.
Dòng suối của thác Đambri và các suối trong vùng ven
Thác Đambri ở vùng Đạm Bri cũ, nay thuộc Phường 2 Bảo Lộc, là nơi một dòng suối đổ từ bậc đá cao xuống thung lũng. Lưu lượng nước của thác thay đổi rõ theo mùa: mùa mưa thác đổ mạnh, nước đục màu đất đỏ, tiếng nước vang xa; mùa khô nước ít hơn, trong hơn. Đây là ví dụ sống động của nhịp nước theo mùa ở cao nguyên.
Ngoài thác nổi tiếng này, vùng Bảo Lộc có rất nhiều suối nhỏ không tên trên bản đồ phổ thông, chảy trong các khe giữa đồi chè và vườn cà phê. Người dân gọi theo tên thôn, tên chủ đất gần đó, hoặc đơn giản là "con suối dưới dốc". Những con suối này là nguồn nước tưới quan trọng cho các vườn ven.
Mùa mưa, suối nhỏ có thể dâng nhanh và chảy xiết sau những trận mưa lớn. Không nên lội qua suối khi nước đục và chảy mạnh, không cho trẻ em chơi gần suối trong mùa mưa. Phần an toàn khi tham quan thác được bàn ở mục điểm đến.
Nước của nhà vườn: giếng, ao, hồ đập nhỏ
Phần lớn nhà vườn ở vùng ven Bảo Lộc dùng ba nguồn nước: giếng đào hoặc giếng khoan lấy nước ngầm, ao hồ tự đào để trữ nước mưa, và nước bơm từ suối, hồ đập nhỏ gần vườn. Trong phố, phần đông hộ dân dùng nước máy; vùng ven và các thôn xa thì vẫn phụ thuộc giếng.
Giếng khoan ngày càng phổ biến vì giếng đào nông dễ cạn vào cuối mùa khô. Tuy nhiên, khoan giếng sâu nhiều và bơm liên tục cho tưới có thể làm mực nước ngầm hạ, ảnh hưởng tới giếng của hàng xóm. Việc khoan giếng, khai thác nước ngầm có quy định riêng; trước khi khoan, nên hỏi cơ quan quản lý tài nguyên nước ở địa phương.
Ao trữ nước mưa là giải pháp nhiều vườn chọn: đào ao ở chỗ trũng, gom nước mưa trong mùa mưa, dùng tưới vào mùa khô. Ao cần có rào chắn an toàn vì là mối nguy đuối nước với trẻ nhỏ — một điều nhiều chủ vườn quên khi đào ao.
Vì sao mưa nhiều mà vẫn lo thiếu nước mùa khô
Nghe thì lạ: Bảo Lộc thuộc nhóm nơi mưa nhiều nhất Lâm Đồng, mà mùa khô lại có năm thiếu nước tưới. Lý do nằm ở sự phân bố. Phần lớn lượng mưa đổ xuống trong vài tháng mùa mưa; mùa khô kéo dài vài tháng gần như không mưa. Nước không giữ lại được sẽ chảy đi hết.
Nhu cầu tưới mùa khô lại rất lớn: cà phê cần tưới để ra hoa, sầu riêng cần nước nuôi cây, chè cần ẩm để duy trì búp. Khi cả vùng cùng tưới, suối cạn nhanh, giếng hạ, hồ đập nhỏ xuống thấp. Những năm có El Niño, mùa khô kéo dài và gay gắt hơn, áp lực nước càng lớn.
Giải pháp không phải chỉ là khoan thêm giếng sâu. Giữ rừng đầu nguồn, giữ thảm phủ trong vườn để đất giữ ẩm, đào ao trữ nước mưa, dùng tưới tiết kiệm như tưới nhỏ giọt, tưới phun gốc thay vì tưới tràn — đó là những cách bền vững hơn. Phần kỹ thuật tưới cụ thể nên tham khảo cơ quan khuyến nông.
Giữ nước sạch cho cả vùng đầu nguồn
Là vùng đầu nguồn, chất lượng nước ở Bảo Lộc ảnh hưởng trực tiếp tới người dân trong vùng và gián tiếp tới vùng hạ lưu. Những nguồn gây ô nhiễm thường gặp ở vùng nông nghiệp cao nguyên là phân bón, thuốc bảo vệ thực vật trôi theo nước mưa; nước thải từ chế biến nông sản; rác thải sinh hoạt vứt xuống suối.
Người dân có thể góp phần bằng những việc nhỏ: không vứt rác, vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật xuống suối; không pha thuốc, rửa bình phun gần nguồn nước; giữ dải cây cỏ ven suối để lọc bớt đất và hoá chất trước khi xuống nước. Các cơ sở chế biến cần xử lý nước thải theo quy định.
Với người dùng giếng, nên kiểm tra chất lượng nước định kỳ, nhất là giếng gần vườn có phun thuốc hoặc gần chuồng trại. Nếu nước có màu, mùi lạ, nên ngừng dùng để uống và nhờ cơ sở có chức năng xét nghiệm.
Một năm của con suối
Nếu theo dõi một con suối nhỏ ở vùng ven Bảo Lộc suốt một năm, bạn sẽ thấy nó sống theo nhịp mùa rất rõ. Đầu mùa mưa, sau vài trận giông, suối bắt đầu có nước trở lại sau thời gian cạn hoặc chỉ còn rỉ rả. Nước đầu mùa thường đục vì cuốn theo đất, lá khô tích tụ cả mùa khô.
Giữa mùa mưa, suối đầy, chảy mạnh, có những lúc dâng nhanh sau mưa lớn rồi rút trong vài giờ. Đây là giai đoạn suối nguy hiểm nhất với người lội qua. Cuối mùa mưa, nước trong dần, chảy đều; đây là lúc suối đẹp nhất, nhiều người tranh thủ dẫn nước về ao, về bể để trữ.
Vào mùa khô, lưu lượng giảm dần theo từng tuần. Đến cuối mùa khô, nhiều suối nhỏ chỉ còn những vũng nước đọng, có con suối cạn hẳn. Những suối có rừng ở thượng nguồn thường giữ nước lâu hơn — một bằng chứng sống về vai trò của rừng mà người dân ven suối nào cũng nhận ra.
Ao, hồ và an toàn với trẻ nhỏ
Vùng vườn Bảo Lộc có rất nhiều ao, hồ nhỏ đào để trữ nước tưới. Phần lớn có bờ dốc, đáy bùn, nước sâu hơn nhìn từ bên ngoài, và không có rào chắn. Đây là mối nguy đuối nước thường bị xem nhẹ, nhất là với trẻ nhỏ chơi quanh vườn trong dịp hè hoặc ngày nghỉ.
Những việc đơn giản có thể làm: rào quanh ao bằng lưới hoặc hàng rào; làm bậc thang hoặc dây bám ở một góc để người lỡ rơi xuống có chỗ leo lên; đặt phao hoặc sào dài gần ao; dặn trẻ không chơi gần ao khi không có người lớn. Với khách đến chơi nhà vườn, chủ nhà nên nhắc trước.
Hồ đập lớn hơn phục vụ thuỷ lợi thường có quy định về việc tắm, bơi, câu cá. Không nên tắm ở hồ đập, suối sâu khi không biết rõ đáy và dòng chảy, nhất là trong mùa mưa khi nước có thể lên nhanh. Học bơi cho trẻ là việc nên làm với các gia đình sống ở vùng có nhiều mặt nước như thế này.
Câu hỏi thường gặp
Bảo Lộc có sông lớn nào chảy qua không?
Phố Bảo Lộc không có sông lớn chảy qua. Vùng này có nhiều suối nhỏ trong các thung lũng, chảy về lưu vực sông Đồng Nai qua các nhánh như hệ thống sông La Ngà và các suối xuống phía Đạ Huoai. Mặt nước dễ thấy nhất trong phố là hồ Nam Phương.
Hồ Nam Phương đặt tên theo ai?
Tên hồ thường được kể là gắn với Nam Phương hoàng hậu, vợ vua Bảo Đại. Đây là cách giải thích phổ biến; nguồn gốc cụ thể và năm làm hồ nên tra thêm tư liệu địa phương nếu cần trích dẫn chính xác.
Nước giếng ở Bảo Lộc có uống được không?
Tuỳ từng giếng. Nước ngầm vùng đất bazan thường khá trong, nhưng giếng gần vườn phun thuốc, chuồng trại hay khu dân cư đông có thể bị ảnh hưởng. Nên xét nghiệm nước tại cơ sở có chức năng trước khi dùng để uống, và kiểm tra định kỳ.
Khoan giếng ở Bảo Lộc có cần xin phép không?
Việc khai thác nước dưới đất có quy định riêng, tuỳ quy mô và mục đích sử dụng. Trước khi khoan, nhất là giếng sâu phục vụ tưới, nên hỏi cơ quan quản lý tài nguyên nước hoặc uỷ ban phường về thủ tục hiện hành.
Thác Đambri mùa nào nhiều nước nhất?
Thác Đambri nhiều nước nhất vào mùa mưa, khoảng giữa và cuối mùa, khi suối đầu nguồn đầy nước. Lúc này thác đổ mạnh, nước thường đục màu đất. Mùa khô nước ít hơn và trong hơn. Mùa mưa cần thận trọng hơn khi đến gần thác.