Mùa mưa ở Bảo Lộc không chỉ có mưa dầm. Ba hiện tượng cực đoan đáng chú ý nhất là: giông sét buổi chiều, nhất là giai đoạn chuyển mùa; mưa lớn kéo dài nhiều ngày gây ngập cục bộ và làm đất no nước; và sạt lở taluy, đất đá trên các đoạn đường dốc, nhất là đèo Bảo Lộc. Ngoài ra còn có lốc xoáy, gió giật cục bộ trong các cơn giông mạnh, có thể làm đổ cây, tốc mái.
Những hiện tượng này không xảy ra hằng ngày, nhưng khi xảy ra có thể gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản — đã có những vụ sạt lở gây thương vong trên đèo Bảo Lộc trong những năm gần đây. Bài này giúp nhận biết dấu hiệu và phòng tránh ở ba nơi: ngoài vườn, trong nhà và trên đường. Khi có cảnh báo chính thức, luôn làm theo hướng dẫn của chính quyền và cơ quan chức năng.
Giông sét: mối nguy của người làm ngoài trời
Giông ở Bảo Lộc thường hình thành vào buổi chiều, khi mặt đất nóng lên sau một buổi sáng nắng và không khí đủ ẩm. Mây vũ tích phát triển cao, mang theo điện tích lớn. Sét có thể đánh xuống những điểm cao nhất trong vùng trống: một cái cây đứng riêng, một chòi tạm, một người đứng giữa đồi chè.
Người làm việc ngoài trời — hái chè, làm cà phê, chăn bò, làm công trình — là nhóm có nguy cơ cao nhất. Đồi chè trải rộng, ít chỗ trú kiên cố, cây che bóng đứng riêng lẻ chính là những điểm sét hay đánh. Tin tức về người bị sét đánh khi đang làm vườn ở Tây Nguyên xuất hiện hằng năm trong mùa mưa.
Điều quan trọng cần nhớ: nếu nghe thấy tiếng sấm, bạn đã ở trong tầm sét có thể đánh tới. Không đợi mưa mới vào chỗ trú; mưa thường đến sau sét. Nhiều tài liệu an toàn khuyên đợi một khoảng thời gian sau tiếng sấm cuối cùng rồi mới ra lại ngoài trời.
Phòng tránh sét khi ở ngoài vườn, đồi chè
Những nguyên tắc an toàn sét phổ biến, áp dụng cho người làm vườn và khách đi đồi chè:
- Theo dõi trời: khi thấy mây đen kéo đến, nghe sấm xa, dừng việc và đi về chỗ trú kiên cố ngay, đừng cố làm cho xong.
- Chỗ trú an toàn là nhà kiên cố có mái và tường, hoặc ô tô có mui kim loại đóng kín cửa. Chòi tạm, lều, mái che hở không phải chỗ trú an toàn khỏi sét.
- Không đứng dưới cây đứng riêng lẻ, không đứng trên đỉnh đồi trống, không đứng gần cột điện, hàng rào kim loại.
- Bỏ xa các dụng cụ kim loại dài như cuốc, xẻng, cần câu; không cầm ô có cán kim loại giữa vùng trống.
- Nếu bị kẹt giữa vùng trống không kịp trú, ngồi xổm thấp, hai chân chụm lại, đầu cúi, hạn chế tiếp xúc mặt đất; không nằm sấp xuống đất.
- Nhiều người đi cùng thì đứng cách xa nhau vài mét để nếu sét đánh không ảnh hưởng tất cả.
- Người bị sét đánh không mang điện trên người; có thể chạm vào để sơ cứu ngay. Gọi cấp cứu và đưa đến cơ sở y tế gần nhất.
Các nguyên tắc trên là khuyến cáo an toàn chung. Chủ vườn có nhiều người làm thuê nên dựng một chỗ trú kiên cố trong vườn và nhắc người làm về quy tắc tránh sét đầu mỗi mùa mưa.
Mưa lớn kéo dài và ngập cục bộ
Bảo Lộc nằm trên cao nguyên nên không chịu lũ lớn như đồng bằng, nhưng mưa lớn kéo dài vẫn gây ngập cục bộ ở những chỗ trũng, đường có hệ thống thoát nước kém, khu dân cư mới san lấp. Nước dồn nhanh từ đồi xuống thung có thể làm một đoạn đường ngập sâu trong thời gian ngắn rồi rút.
Các suối nhỏ trong vùng có thể dâng nhanh khi mưa lớn ở thượng nguồn — hiện tượng nước lên đột ngột thường gặp ở vùng đồi núi. Người đi đường không nên băng qua đoạn đường ngập nước chảy xiết, không lội qua suối khi nước đục và chảy mạnh, dù thấy nông.
Trong phố, những trận mưa lớn đôi khi làm nắp cống bị bật, hố ga đầy nước khó nhìn thấy. Người đi bộ và đi xe máy nên tránh lội qua chỗ nước đọng không rõ đáy, nhất là ban đêm.
Mưa kéo dài cũng làm đất no nước. Đây là điều kiện dẫn đến sạt lở: đất bazan tơi xốp khi ngấm đầy nước trở nên nặng, mất độ bám, dễ trượt trên các mái dốc. Những ngày sau một đợt mưa dài thường nguy hiểm hơn chính ngày mưa to.
Sạt lở taluy: điểm nóng trên đèo
Taluy là mái dốc đất đá hai bên đường, hình thành khi đào cắt núi để làm đường. Trên đèo Bảo Lộc và nhiều tuyến đường đồi quanh vùng, taluy cao, dốc, đất bazan và đất phong hoá dày — những yếu tố làm tăng nguy cơ sạt lở trong mùa mưa. Sạt lở có thể là đất đá lăn xuống từng ít, cũng có thể là cả một mảng sườn đồi trượt xuống mặt đường.
Đèo Bảo Lộc là tuyến chính nối Bảo Lộc với TP.HCM, xe cộ qua lại liên tục. Khi có mưa lớn kéo dài, cơ quan quản lý đường bộ có thể cảnh báo, hạn chế hoặc tạm cấm lưu thông một số đoạn. Người đi đường nên theo dõi thông tin chính thức trước khi đi, và tuân thủ biển báo, hướng dẫn của lực lượng chức năng tại hiện trường.
Dấu hiệu cảnh báo sạt lở mà người đi đường có thể nhận ra: đất đá nhỏ lăn xuống mặt đường, nước đục chảy ra từ chân taluy, vết nứt mới trên mặt đường hoặc mái dốc, cây trên taluy nghiêng bất thường. Thấy những dấu hiệu này, không dừng xe dưới chân taluy, đi qua nhanh nếu an toàn hoặc quay lại, và báo cho cơ quan chức năng.
Lốc xoáy và gió giật trong giông
Những cơn giông mạnh có thể kèm theo gió giật mạnh, đôi khi là lốc xoáy cục bộ quét qua một khu vực nhỏ trong vài phút. Lốc ở Tây Nguyên thường không lớn như ở những vùng khác trên thế giới, nhưng đủ sức làm tốc mái tôn, đổ cây che bóng, gãy cây sầu riêng, làm hỏng nhà kính, nhà lưới.
Phòng tránh lốc chủ yếu là chuẩn bị trước mùa mưa: gia cố mái tôn bằng vít, dây néo, bao cát; tỉa cành cây lớn gần nhà; chằng chống nhà kính, nhà lưới. Khi giông đến, vào nhà kiên cố, tránh xa cửa kính, không đứng dưới cây hay gần mái tôn có thể bị tốc.
Với vườn sầu riêng — cây cao, tán rộng, quả nặng — gió giật mạnh có thể gây thiệt hại lớn. Nhiều chủ vườn chằng chống cây, tỉa tán cho thoáng gió trước mùa giông. Kỹ thuật cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người có kinh nghiệm.
Chuẩn bị theo từng nơi: tóm tắt
Bảng gom các việc nên làm trước và trong mùa mưa ở ba nơi thường gặp:
| Nơi | Trước mùa mưa | Khi có giông, mưa lớn |
|---|---|---|
| Ngoài vườn | Dựng chỗ trú kiên cố, làm rãnh thoát nước, tỉa cành cây cao | Dừng việc khi nghe sấm, vào chỗ trú, bỏ xa dụng cụ kim loại |
| Trong nhà | Gia cố mái tôn, khơi thông cống rãnh, kiểm tra taluy sau nhà | Ở trong nhà, tránh cửa kính, rút phích thiết bị điện khi sét gần |
| Trên đường | Kiểm tra phanh, lốp, đèn xe; chuẩn bị áo mưa | Theo dõi tin đường đèo, không dừng dưới taluy, không qua đoạn ngập chảy xiết |
Nếu nhà bạn nằm sát taluy, gần suối hoặc ở chân đồi dốc, nên để ý các vết nứt tường, nền, các mạch nước mới xuất hiện sau mưa. Khi thấy dấu hiệu bất thường, báo chính quyền địa phương và sẵn sàng di chuyển tới nơi an toàn theo hướng dẫn.
Theo dõi cảnh báo: nguồn nào đáng tin
Thông tin cảnh báo thời tiết nguy hiểm nên lấy từ cơ quan khí tượng thuỷ văn, chính quyền tỉnh và phường, cơ quan quản lý đường bộ. Những nguồn này đưa ra cảnh báo mưa lớn, giông sét, nguy cơ sạt lở, và thông báo tạm cấm, phân luồng trên đèo khi cần.
Mạng xã hội thường lan truyền tin rất nhanh, có khi nhanh hơn cả nguồn chính thức, nhưng cũng dễ có tin sai, ảnh cũ gắn cho sự kiện mới. Khi thấy tin sạt lở, ngập, cách tốt là đối chiếu với nguồn chính thức hoặc hỏi người đang ở gần hiện trường, trước khi chia sẻ hay quyết định lộ trình.
Với người làm vườn, nghe dự báo thời tiết hằng ngày là thói quen nên có trong mùa mưa. Dự báo không chính xác tuyệt đối, nhưng giúp biết những ngày có nguy cơ giông cao để sắp xếp việc ngoài trời vào buổi sáng.
Sau cơn mưa lớn: kiểm tra nhà và vườn
Khi trời đã tạnh sau một trận mưa lớn hoặc một đợt mưa kéo dài, đó là lúc nên đi một vòng quanh nhà và vườn. Trong nhà, kiểm tra trần, mái có chỗ dột mới không, tường có vết nứt mới hoặc vết ẩm lan rộng không, hệ thống điện có chỗ nào bị nước vào. Thấy dấu hiệu nước rò vào ổ điện, tắt cầu dao khu vực đó và gọi thợ.
Ngoài nhà, nhìn mái dốc sau nhà và hai bên: có đất đá mới sạt xuống không, có mạch nước mới rỉ ra không, cây trên dốc có nghiêng hơn trước không. Kiểm tra rãnh thoát nước có bị đất, lá chắn không, khơi thông ngay để trận mưa sau không dồn nước vào nền nhà.
Trong vườn, xem có rãnh xói mới không, gốc cây có bị trôi đất lộ rễ không, cây có bị gãy đổ không. Ghi lại những chỗ bị nặng để gia cố trước mùa mưa năm sau. Việc kiểm tra định kỳ này giúp phát hiện sớm những dấu hiệu nhỏ trước khi thành sự cố lớn.
Nếu thấy dấu hiệu bất thường lớn như vết nứt dài trên mặt đất, nhà bị lún nghiêng, mái dốc phình ra, cần báo ngay cho chính quyền địa phương và tạm rời khỏi khu vực nguy hiểm cho tới khi có người có chuyên môn kiểm tra.
Với những gia đình ở vùng có nguy cơ, chuẩn bị sẵn một túi đồ thiết yếu — giấy tờ quan trọng trong túi chống nước, đèn pin, thuốc thường dùng, sạc dự phòng, một ít nước và đồ ăn khô — giúp di chuyển nhanh khi có hướng dẫn sơ tán, không phải loay hoay tìm đồ lúc trời mưa tối.
Câu hỏi thường gặp
Giông ở Bảo Lộc thường vào lúc nào?
Giông thường hình thành vào buổi chiều, sau một buổi sáng nắng, nhất là giai đoạn chuyển mùa khoảng tháng 4–5 và tháng 10–11. Giữa mùa mưa vẫn có giông, xen với những đợt mưa dầm.
Đứng dưới cây trú mưa khi có sấm sét có an toàn không?
Không. Cây đứng riêng lẻ, nhất là cây cao giữa đồi chè hay vùng trống, là điểm sét hay đánh. Nên vào nhà kiên cố hoặc ô tô có mui kim loại đóng kín cửa. Chòi tạm, lều không phải chỗ trú an toàn khỏi sét.
Đèo Bảo Lộc có hay bị sạt lở không?
Trong mùa mưa, đặc biệt sau những đợt mưa lớn kéo dài, đèo Bảo Lộc có nguy cơ sạt lở taluy, đất đá rơi xuống mặt đường, và đã có những vụ sạt lở nghiêm trọng. Trước khi đi, nên theo dõi thông tin chính thức của cơ quan quản lý đường bộ và chính quyền.
Thấy dấu hiệu sạt lở trên đường thì làm gì?
Không dừng xe dưới chân taluy. Nếu an toàn, đi qua nhanh hoặc quay lại; nếu không, dừng ở nơi xa mái dốc. Báo cho cơ quan chức năng hoặc chính quyền địa phương, và làm theo hướng dẫn của lực lượng tại hiện trường.
Người bị sét đánh có chạm vào được không?
Được. Người bị sét đánh không còn mang điện trên người. Hãy gọi cấp cứu ngay, kiểm tra hơi thở và tuần hoàn, sơ cứu nếu biết cách, và đưa đến cơ sở y tế gần nhất càng sớm càng tốt.
Nhà gần taluy cần chú ý gì trong mùa mưa?
Để ý các vết nứt mới trên tường, nền, mái dốc sau nhà; mạch nước mới chảy ra từ chân dốc; cây nghiêng bất thường. Khơi thông rãnh thoát nước. Khi có dấu hiệu bất thường hoặc có cảnh báo mưa lớn, báo chính quyền và sẵn sàng di chuyển tới nơi an toàn.