Đất ở Bảo Lộc phần lớn là đất đỏ bazan — loại đất hình thành từ đá núi lửa bazan bị phong hoá lâu dài trong khí hậu nóng ẩm. Đất có màu đỏ đến nâu đỏ, tầng đất dày, tơi xốp, thoát nước tốt mà vẫn giữ ẩm khá, rất hợp với cây lâu năm như chè, cà phê, sầu riêng, bơ, dâu tằm. Đó là nền tảng của cả nền nông nghiệp cao nguyên Bảo Lộc.
Nhưng đất bazan Bảo Lộc cũng có điểm yếu: mưa nhiều rửa trôi chất dinh dưỡng, đất có xu hướng chua, và trên đất dốc, lớp đất mặt quý giá dễ bị nước cuốn trôi. Hiểu cả hai mặt giúp người làm vườn giữ đất lâu dài, và giúp người mới mua đất vườn biết nhìn đất trước khi xuống tiền.
Đất đỏ bazan từ đâu ra
Hàng triệu năm trước, những đợt phun trào núi lửa đã phủ lên vùng nam Tây Nguyên những lớp đá bazan. Đá bazan giàu sắt, magiê và các khoáng chất dễ bị phong hoá. Trong khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiều, đá bị phá vỡ cả về vật lý lẫn hoá học, dần biến thành lớp đất dày.
Màu đỏ của đất đến từ các hợp chất sắt bị ôxy hoá — tương tự cách sắt gỉ có màu nâu đỏ. Quá trình phong hoá mạnh cũng rửa trôi phần lớn các chất dễ tan, để lại đất giàu sắt và nhôm. Giới thổ nhưỡng xếp loại đất này vào nhóm đất feralit hình thành trên đá bazan.
Ở Bảo Lộc, tầng đất có thể rất dày, nhiều nơi tới vài mét trước khi chạm đá mẹ. Đào một hố trồng cây, bạn sẽ thấy màu đỏ gần như đồng nhất từ trên xuống, chỉ có lớp mặt sẫm hơn nhờ chất hữu cơ từ lá cây mục.
Vì sao đất bazan hợp cây lâu năm
Tầng đất dày. Rễ cây lâu năm như chè, cà phê, sầu riêng cần đi sâu để tìm nước và đứng vững. Đất bazan dày cho phép rễ phát triển mạnh mà không sớm gặp đá cứng.
Cấu trúc tơi xốp. Đất bazan tốt có cấu trúc hạt, nhiều lỗ rỗng, vừa thoát nước khi mưa to vừa giữ được ẩm sau mưa. Cây ít bị úng như ở đất sét nặng, ít bị khô hạn nhanh như ở đất cát.
Giàu khoáng ban đầu. Đất mới khai phá từ rừng thường giàu chất hữu cơ và có lượng khoáng khá. Đó là lý do những vườn cà phê, chè đầu tiên trên đất rừng mới khai thường cho năng suất cao.
Thoát nước tốt trên địa hình đồi. Kết hợp với mặt bằng lượn sóng, đất bazan ít bị ngập úng kéo dài — điều rất quan trọng với những cây sợ úng như sầu riêng.
Điểm yếu thứ nhất: đất chua dần
Mưa nhiều liên tục qua nhiều năm rửa trôi các chất kiềm như canxi, magiê ra khỏi đất. Cộng thêm việc bón phân hoá học kéo dài, nhất là phân đạm, đất bazan ở Bảo Lộc có xu hướng chua dần. Đất chua làm cây khó hấp thụ một số dinh dưỡng, rễ yếu, dễ nhiễm bệnh.
Dấu hiệu dễ nhận biết là cây còi cọc dù vẫn được bón phân đều, lá vàng, rễ ít rễ tơ. Cách chắc chắn là lấy mẫu đất đi phân tích độ chua (pH) và dinh dưỡng tại các cơ sở có chức năng. Không nên đoán độ chua bằng mắt hay chỉ dựa vào lời kể.
Người làm vườn thường cải thiện bằng cách bón vôi hoặc các chất cải tạo độ chua theo khuyến cáo kỹ thuật, tăng phân hữu cơ, giảm lạm dụng phân hoá học. Liều lượng và thời điểm cụ thể phụ thuộc kết quả phân tích đất và loại cây; nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc kỹ sư nông nghiệp thay vì làm theo công thức chung.
Điểm yếu thứ hai: xói mòn trên đất dốc
Lớp đất mặt là phần quý nhất: giàu chất hữu cơ, nhiều vi sinh vật, nơi rễ tơ hút dinh dưỡng. Trên đất dốc ở Bảo Lộc, những trận mưa to mùa mưa có thể cuốn đi lớp đất mặt này nếu mặt đất để trống. Nước chảy tràn tạo thành rãnh, rồi thành mương, mang theo đất đỏ chảy xuống suối — đó là lý do suối mùa mưa ở Bảo Lộc thường có màu đỏ đục.
Xói mòn diễn ra âm thầm: mỗi năm mất một ít, sau mười năm vườn có thể mất một lớp đất mặt đáng kể, năng suất giảm mà chủ vườn không hiểu vì sao. Những vườn trồng theo hàng thẳng xuống dốc, làm cỏ sạch trơn, chịu xói mòn nặng nhất.
Các biện pháp quen thuộc là trồng theo đường đồng mức (hàng cây chạy ngang sườn dốc chứ không chạy thẳng xuống), làm bậc thang hoặc bờ chắn, giữ thảm cỏ hoặc trồng cây che phủ giữa hàng, phủ gốc bằng rơm, lá, vỏ cà phê. Các đồi chè xếp hàng ngang sườn của Bảo Lộc chính là một cách chống xói mòn đã có từ thời đồn điền.
Điểm yếu thứ ba: đất nghèo dần khi trồng lâu
Một vườn cà phê hay chè trồng liên tục hàng chục năm lấy đi lượng lớn dinh dưỡng mỗi mùa thu hoạch. Nếu chỉ bù bằng một vài loại phân hoá học, đất thiếu dần các vi lượng và chất hữu cơ, cấu trúc đất kém đi, đất trở nên chặt, ít lỗ rỗng.
Nhiều vườn cà phê già ở vùng Bảo Lộc khi tái canh gặp khó vì đất đã "mệt": cây non trồng lại còi cọc, nhiễm bệnh rễ. Các chương trình tái canh thường khuyến cáo luân canh một thời gian với cây khác, cải tạo đất trước khi trồng lại. Chi tiết kỹ thuật thuộc chuyên môn nông nghiệp, nên hỏi cơ quan khuyến nông.
Xu hướng chuyển vườn chè, cà phê sang sầu riêng những năm gần đây cũng đặt thêm yêu cầu với đất: sầu riêng cần đất thoát nước rất tốt, giàu hữu cơ, và nhạy với bệnh rễ trong điều kiện ẩm kéo dài. Đất bazan Bảo Lộc hợp, nhưng không phải chỗ nào cũng hợp như nhau.
Nhìn đất trước khi mua đất vườn ở Bảo Lộc
Người mới mua đất vườn nên đi xem đất trong cả mùa mưa lẫn mùa khô nếu có thể, và để ý những điểm sau:
- Độ dốc: đất càng dốc càng tốn công chống xói mòn, khó làm đường, khó xây nhà. Đất bằng hoặc dốc nhẹ dễ canh tác hơn.
- Màu và độ tơi của đất mặt: đất mặt sẫm, tơi, nhiều giun là dấu hiệu tốt; đất mặt bạc màu, chặt, nứt nẻ khi khô là dấu hiệu đất đã nghèo hoặc bị xói mòn.
- Chỗ trũng đọng nước: đi sau một trận mưa lớn để xem nước có đọng lâu ở đâu không. Chỗ trũng không hợp với cây sợ úng.
- Rãnh xói: các rãnh sâu do nước chảy là dấu hiệu xói mòn đang diễn ra.
- Nguồn nước tưới mùa khô: có giếng, có suối gần, có hồ chứa hay không — quan trọng không kém chất đất.
- Lịch sử cây trồng: hỏi đất đã trồng gì, bao lâu, có dùng nhiều thuốc bảo vệ thực vật không. Đất tái canh cà phê có thể cần cải tạo trước khi trồng mới.
Danh sách này không thay cho việc phân tích đất và kiểm tra pháp lý thửa đất. Phần mua đất, giấy tờ, quy hoạch được bàn ở mục sống và thủ tục của trang.
Giữ đất cho đời sau
Đất đỏ bazan là tài sản lớn nhất của nông nghiệp Bảo Lộc, nhưng không phải vô tận. Một lớp đất mặt bị cuốn trôi cần rất nhiều năm mới hình thành lại. Những vườn được chăm đất tốt — có cây che phủ, có phân hữu cơ, có bờ chống xói — giữ được năng suất ổn định qua nhiều thế hệ.
Nhiều gia đình ở Bảo Lộc đã chuyển sang các cách làm giữ đất: trồng xen cây che bóng, giữ cỏ giữa hàng thay vì làm cỏ trắng, ủ phân từ vỏ cà phê, lá chè, phân chuồng. Những cách làm này không cho kết quả ngay trong một mùa, nhưng khác biệt rõ sau vài năm.
Với người không làm vườn, biết về đất cũng giúp hiểu cảnh quan quanh mình: vì sao đường đất đỏ lầy khi mưa và bụi khi khô, vì sao suối đục đỏ mùa mưa, vì sao đồi chè lại xếp hàng ngang sườn. Đất là thứ làm nên dáng vẻ của Bảo Lộc nhiều hơn ta tưởng. Giữ đất tốt vì thế không chỉ là việc của nhà vườn mà là việc giữ lấy chính cảnh quan phố núi cho người ở lẫn người đến.
Đất đỏ trong sinh hoạt hằng ngày
Sống ở Bảo Lộc, đất đỏ không chỉ là chuyện của người làm vườn. Mùa khô, bụi đỏ bám lên xe, lên quần áo phơi ngoài sân, lên bàn ghế gần cửa sổ. Mùa mưa, bùn đỏ dính vào giày dép, bánh xe, và vết bùn đỏ trên quần áo trắng rất khó giặt sạch nếu để khô.
Người địa phương có những mẹo quen: giặt đồ dính bùn đỏ càng sớm càng tốt, ngâm nước lạnh trước, không chà mạnh khi bùn còn ướt; đặt thảm chùi chân và chỗ rửa giày ở cửa nhà; dùng sơn, gạch màu sẫm cho chân tường để vết bẩn ít lộ. Xe máy đi đường vườn mùa mưa nên rửa thường xuyên, vì bùn đỏ bám lâu có thể làm nhanh mòn các chi tiết.
Đất đỏ cũng là vật liệu. Ngày trước nhiều nhà ở cao nguyên dùng đất trộn rơm để trát vách, nền. Ngày nay hiếm dùng hơn, nhưng màu đỏ đặc trưng của đất vẫn là một phần cảnh quan, từ những con đường mòn trong vườn tới những vết cắt taluy ven quốc lộ.
Đất đỏ và chuyện xây nhà trên đồi
Đất bazan tơi xốp là ưu điểm với cây trồng, nhưng với xây dựng thì cần thận trọng. Khi ngấm no nước trong mùa mưa dài, đất mềm đi, sức chịu tải giảm, và các mái dốc đào cắt có nguy cơ sạt trượt. Những ngôi nhà dựng sát taluy, san nền bằng đất đắp chưa nén kỹ, hoặc thiếu rãnh thoát nước thường là nơi gặp sự cố sau những đợt mưa lớn.
Vì vậy, người xây nhà trên đất đồi ở Bảo Lộc thường phải tính thêm các hạng mục: tường chắn đất ở chỗ đào cắt, hệ thống thoát nước quanh nhà để nước mưa không ngấm vào chân móng, khoảng lùi an toàn so với mép dốc. Mức đầu tư cụ thể tuỳ từng lô đất.
Những việc này thuộc chuyên môn kỹ thuật: nên thuê đơn vị khảo sát địa chất và thiết kế có kinh nghiệm với đất đồi, không tự làm theo kinh nghiệm truyền miệng. Phần thủ tục xây dựng và chọn đất được bàn ở mục sống và thủ tục của trang.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ bazan Bảo Lộc có màu mỡ không?
Đất bazan có tầng dày, cấu trúc tơi xốp, khá giàu khoáng khi mới khai phá, nên được coi là đất tốt cho cây lâu năm. Tuy nhiên mưa nhiều làm đất chua và nghèo dần nếu không được chăm sóc, nên độ màu mỡ thực tế của mỗi vườn rất khác nhau.
Làm sao biết đất vườn có chua không?
Cách chắc chắn là lấy mẫu đất ở nhiều điểm trong vườn, gửi phân tích độ chua (pH) và dinh dưỡng tại cơ sở có chức năng. Các dấu hiệu như cây còi cọc, lá vàng chỉ gợi ý, không đủ để kết luận.
Đất bazan có hợp trồng sầu riêng không?
Đất bazan thoát nước tốt và tầng dày nên hợp với sầu riêng, nhưng sầu riêng rất nhạy với úng và bệnh rễ trong điều kiện ẩm kéo dài. Cần chọn chỗ không đọng nước, làm rãnh thoát nước tốt và hỏi kỹ thuật trước khi chuyển đổi.
Vì sao suối ở Bảo Lộc mùa mưa có màu đỏ?
Do nước mưa chảy tràn trên mặt đất cuốn theo đất đỏ bazan xuống suối. Màu đỏ đục là dấu hiệu xói mòn đang diễn ra ở các vườn, đồi trong lưu vực. Giữ thảm che phủ và làm bờ chống xói giúp giảm hiện tượng này.
Có nên làm cỏ sạch trơn vườn cà phê, chè không?
Làm cỏ trắng trên đất dốc làm mặt đất trơ ra, dễ bị mưa cuốn trôi đất mặt. Nhiều khuyến cáo kỹ thuật hiện nay ưu tiên giữ thảm cỏ hoặc cây che phủ giữa hàng, chỉ làm sạch quanh gốc. Cách làm cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông.