Khoảng một thập kỷ gần đây, rất nhiều vườn ở vùng Bảo Lộc chuyển từ chè hoặc cà phê thuần sang trồng sầu riêng, bơ, và ở một số nơi là mắc ca, thường trồng xen trong vườn cà phê. Động lực chính là giá trị trên mỗi diện tích cao hơn và thị trường xuất khẩu sầu riêng mở rộng. Đổi lại, nhóm cây này đòi vốn đầu tư dài, kỹ thuật cao, rủi ro sâu bệnh và giá lớn; muốn bán vào kênh xuất khẩu chính ngạch thì vườn cần mã số vùng trồng và hàng phải qua cơ sở đóng gói được cấp mã.
Bài này nhìn nhóm cây trái từ góc kinh tế và doanh nghiệp: vì sao người ta chuyển, chuỗi thu mua vận hành ra sao, giấy tờ nào quan trọng, và những sai lầm khiến nhà vườn mất tiền. Không có giá bán hay năng suất cụ thể; mọi số liệu minh hoạ đều là ví dụ giả định.
Vì sao vườn ở Bảo Lộc đổi cây
Bảo Lộc có lợi thế cho cây ăn trái: đất đỏ bazan, mưa nhiều, độ cao vừa phải, mát hơn vùng thấp nên một số giống cho trái có độ ngọt, độ béo được thị trường ưa. Khi chè cho thu nhập thấp và cà phê có những năm mất giá, nông dân tìm cây có giá trị cao hơn trên cùng mảnh đất. Sầu riêng nổi lên khi thị trường xuất khẩu chính ngạch được mở rộng; bơ đã có mặt từ lâu, trồng làm cây che bóng rồi thành nguồn thu riêng.
Mô hình phổ biến là trồng xen: giữ cà phê làm nguồn thu những năm đầu, trồng sầu riêng hoặc bơ xen giữa, khi cây ăn trái lớn thì tỉa dần cà phê. Cách này giúp có dòng tiền trong lúc chờ cây mới cho trái, nhưng cũng làm hai loại cây tranh nước, phân và ánh sáng; quản lý không khéo thì cả hai đều kém.
Mắc ca được trồng ở một số vườn trong vùng, thường xen cà phê. Đây là cây lâu năm cho trái muộn, cần chế biến tách vỏ, sấy trước khi bán; thị trường còn hẹp hơn sầu riêng. Người định trồng nên tìm hiểu đầu ra tại chỗ trước.
Những rủi ro nhà vườn hay đánh giá thấp
Thời gian chờ. Sầu riêng cần nhiều năm từ khi trồng tới khi cho trái ổn định. Trong thời gian đó, chi phí phân, nước, thuốc, công chăm sóc liên tục mà chưa có thu.
Sâu bệnh. Bệnh hại rễ, nứt thân, xì mủ trên sầu riêng có thể làm chết cây sau nhiều năm chăm. Mùa mưa dài ở Bảo Lộc tạo điều kiện cho nấm bệnh phát triển; thoát nước vườn và quản lý dịch hại là sống còn.
Thời tiết. Mưa trái mùa lúc cây ra hoa làm rụng hoa, rụng trái non; gió mạnh làm gãy cành khi cây đang mang trái nặng.
Giá chính vụ. Khi cả vùng và các vùng khác cùng thu hoạch, giá thường giảm. Năm thị trường nhập khẩu siết kiểm tra, giá có thể rơi nhanh.
Vay nợ để chuyển đổi. Không ít hộ vay ngân hàng hoặc vay ngoài để phá vườn cũ, trồng mới hàng loạt. Một hai năm thất bát là áp lực trả nợ rất lớn.
Giống không rõ nguồn gốc. Cây giống mua trôi nổi có thể sai giống, mang bệnh từ vườn ươm. Mua ở cơ sở có giấy tờ, hỏi người đã trồng.
Mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói: giấy thông hành của trái cây xuất khẩu
Để sầu riêng tươi được xuất khẩu chính ngạch sang các thị trường có yêu cầu kiểm dịch thực vật, trái phải đến từ vùng trồng được cấp mã số và đi qua cơ sở đóng gói được cấp mã. Mã số vùng trồng gắn với một diện tích cụ thể, có hồ sơ ghi chép canh tác, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, và chịu giám sát của cơ quan chuyên môn. Mã cơ sở đóng gói gắn với điều kiện nhà xưởng, quy trình xử lý, truy xuất nguồn gốc.
Với nhà vườn nhỏ, tự xin mã riêng thường khó vì yêu cầu diện tích tối thiểu và hồ sơ. Cách phổ biến là tham gia vùng trồng chung qua hợp tác xã, tổ hợp tác, hoặc liên kết với doanh nghiệp thu mua. Khi tham gia, nhà vườn cam kết ghi chép nhật ký canh tác, dùng thuốc đúng danh mục, đúng thời gian cách ly. Một vườn vi phạm có thể làm ảnh hưởng cả mã vùng.
Một lưu ý thực tế: đã có tình trạng mua bán, cho mượn mã số vùng trồng, dùng mã của vùng này cho trái của vùng khác. Đây là gian lận truy xuất nguồn gốc; khi bị phát hiện, mã bị thu hồi và cả vùng chịu hậu quả. Nhà vườn chân chính có lợi khi những chuyện này bị ngăn chặn.
Thị trường nhập khẩu từng phát hiện lô hàng nhiễm chất cấm hoặc dư lượng vượt mức và tạm dừng một số mã. Vì vậy, giữ mã sạch là chuyện của cả cộng đồng nhà vườn. Thủ tục cấp, duy trì mã số do cơ quan chuyên môn về trồng trọt và bảo vệ thực vật của tỉnh hướng dẫn; quy định thay đổi theo yêu cầu của từng thị trường, cần kiểm bản hiện hành.
Các kênh bán sầu riêng, bơ ở Bảo Lộc
Nhà vườn thường chọn một hoặc kết hợp nhiều kênh dưới đây.
| Kênh | Cách làm | Ưu và nhược |
|---|---|---|
| Bán xô cả vườn cho thương lái | Thương lái định giá cả vườn trước khi thu | Gọn, không lo thu hái; dễ bị ép giá, tranh chấp khi trái không đạt |
| Bán theo ký, cắt chọn | Thương lái cắt trái đạt chuẩn, cân tại vườn | Giá theo loại; phụ thuộc người cắt |
| Bán cho cơ sở đóng gói, doanh nghiệp | Hợp đồng liên kết, theo mã vùng trồng | Ổn định hơn, yêu cầu ghi chép, tiêu chuẩn |
| Bán lẻ, bán trực tuyến | Nhà vườn tự đóng thùng gửi khách | Giá tốt hơn; tốn công, rủi ro vận chuyển, đổi trả |
| Bán qua chợ đầu mối | Chở xuống chợ, vựa ở thành phố | Linh hoạt; chi phí chở, rủi ro giá trong ngày |
Hợp đồng với thương lái, kể cả bán xô, nên lập thành văn bản: ngày thu, cách xác định trái đạt, tiền cọc, xử lý khi một bên huỷ. Tranh chấp "bỏ cọc" khi giá xuống hoặc "ép lại giá" khi cắt là chuyện năm nào cũng gặp.
Thương lái, vựa và cơ sở đóng gói: mảng doanh nghiệp đang lớn
Sầu riêng kéo theo một mạng lưới kinh doanh: thương lái đi mua tại vườn, đội cắt trái chuyên nghiệp, vựa gom hàng, cơ sở đóng gói, xe lạnh, đơn vị làm thủ tục kiểm dịch. Ở vùng Bảo Lộc và lân cận, các vựa, cơ sở đóng gói hoạt động mạnh vào mùa, nhiều nơi do người từ vùng sầu riêng khác lên đầu tư.
Người muốn mở vựa hay cơ sở đóng gói cần tính: mặt bằng đủ rộng cho xe tải vào ra, nhà xưởng đáp ứng điều kiện để xin mã cơ sở đóng gói nếu làm hàng xuất khẩu, vốn lưu động mùa vụ, đội ngũ cắt và phân loại có tay nghề, và đầu ra ổn định. Mùa sầu riêng chỉ vài tháng; những tháng còn lại, nhà xưởng cần có việc khác hoặc chấp nhận để trống.
Một rủi ro ít người nói là trái bị trả về hoặc bị giữ ở cửa khẩu do không đạt kiểm dịch, dư lượng. Khi đó thiệt hại rơi vào bên nào phụ thuộc hợp đồng. Doanh nghiệp làm ăn lâu năm thường kiểm mẫu trước khi nhận hàng của nhà vườn, và ghi rõ trách nhiệm trong hợp đồng.
Bơ: cây quen thuộc, thị trường chủ yếu trong nước
Bơ có mặt ở Bảo Lộc từ lâu, ban đầu trồng làm cây che bóng, chắn gió trong vườn cà phê, sau thành nguồn thu đáng kể. Có nhiều giống, từ bơ trồng hạt truyền thống tới các giống ghép cho trái đều, ra trái theo mùa khác nhau. Phần lớn bơ Bảo Lộc bán trong nước, qua thương lái, chợ đầu mối và bán trực tuyến; xuất khẩu bơ tươi có nhưng chưa phổ biến bằng sầu riêng.
Bơ là trái dễ dập, chín nhanh, nên khâu thu hái, phân loại, vận chuyển quyết định giá trị. Bơ hái non chín không đều, bơ để chín cây rụng dập — những chuyện người mua lẻ hay phàn nàn. Doanh nghiệp, hộ kinh doanh làm bơ tốt thường đầu tư vào khâu chọn trái, đóng thùng có lót, và chọn đơn vị vận chuyển phù hợp.
Vì bơ ra trái theo mùa và nhiều giống chín lệch nhau, một vườn trồng vài giống khác mùa có thể có bơ bán trong thời gian dài hơn, đỡ phụ thuộc vào vài tuần chính vụ khi giá thấp nhất.
Trước khi chuyển đổi vườn, tự hỏi những câu này
Chuyển đổi cây trồng là quyết định nhiều năm. Một danh sách tự kiểm giúp tránh quyết định theo phong trào:
- Đất vườn có thoát nước tốt không, có chỗ đọng nước mùa mưa không? Sầu riêng rất kỵ úng rễ.
- Nguồn nước tưới mùa khô có đủ không, có phải khoan giếng, làm hồ chứa không?
- Có đủ vốn để chăm vườn nhiều năm trước khi có thu, mà không vay quá sức?
- Đã đi xem ít nhất vài vườn cùng loại đang cho trái, nói chuyện với chủ vườn về chi phí, sâu bệnh?
- Có cán bộ kỹ thuật, người có kinh nghiệm hỗ trợ khi cây bệnh không?
- Có sẵn sàng ghi chép canh tác, dùng thuốc đúng quy định để tham gia vùng trồng có mã?
- Nếu giá xuống sâu vài năm, gia đình còn nguồn thu nào?
Nếu câu trả lời cho nhiều câu là "chưa", có lẽ nên chuyển đổi từng phần nhỏ trước, giữ cây cũ ở phần còn lại.
Tác động tới đất, nước và cảnh quan
Chuyển đổi hàng loạt sang cây ăn trái thay đổi cả cảnh quan Bảo Lộc. Những đồi chè xanh đều từng là nét nhận diện của vùng nay xen nhiều mảng vườn cây cao. Về kinh tế, đó là lựa chọn của từng hộ; về lâu dài, đa dạng cây trồng trong vùng giúp giảm rủi ro khi một loại cây gặp khó.
Sầu riêng và cây ăn trái cần nhiều nước vào mùa khô, nên chuyện khoan giếng, làm hồ chứa tăng lên. Mực nước ngầm, tranh chấp nguồn nước giữa các vườn, chuyện đào hồ trên đất dốc gây sạt là những vấn đề cần tính. Vườn trên đất dốc nên giữ thảm cỏ, làm bậc thang, hạn chế để đất trống trong mùa mưa để chống xói mòn.
Với doanh nghiệp và hợp tác xã, những vấn đề này không chỉ là trách nhiệm xã hội: các thị trường nhập khẩu ngày càng hỏi về canh tác bền vững, sử dụng nước, hoá chất. Vùng trồng làm tốt chuyện này có lợi thế khi đàm phán đầu ra.
Câu hỏi thường gặp
Sầu riêng ở Bảo Lộc bao lâu thì cho trái?
Tuỳ giống, cách chăm sóc và điều kiện vườn, sầu riêng thường cần nhiều năm sau khi trồng mới cho trái ổn định. Nhà vườn nên tính dòng tiền cho cả giai đoạn chờ, không chỉ năm đầu cho trái.
Mã số vùng trồng là gì, ai cấp?
Là mã định danh cho một vùng trồng đáp ứng yêu cầu canh tác, ghi chép và giám sát để phục vụ xuất khẩu và truy xuất nguồn gốc. Cơ quan chuyên môn về trồng trọt, bảo vệ thực vật hướng dẫn và quản lý việc cấp, duy trì theo quy định hiện hành.
Nhà vườn nhỏ có xin được mã vùng trồng không?
Thường khó tự xin riêng vì yêu cầu diện tích và hồ sơ. Cách phổ biến là tham gia vùng trồng chung qua hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc liên kết với doanh nghiệp thu mua, cùng tuân thủ quy trình ghi chép.
Bán xô sầu riêng cho thương lái cần lưu ý gì?
Lập hợp đồng bằng văn bản ghi ngày thu, cách xác định trái đạt, tiền cọc và cách xử lý khi một bên huỷ. Giữ liên lạc trong mùa để tránh thương lái bỏ vườn khi giá xuống.
Trồng xen sầu riêng trong cà phê có tốt không?
Giúp có thu nhập từ cà phê trong lúc chờ sầu riêng, nhưng hai cây tranh nước, phân, ánh sáng. Cần thiết kế khoảng cách hợp lý và kế hoạch tỉa cà phê dần khi sầu riêng lớn.
Mắc ca ở Bảo Lộc có dễ bán không?
Thị trường mắc ca hẹp hơn sầu riêng, cần sơ chế tách vỏ, sấy trước khi bán. Nên tìm hiểu cơ sở thu mua, chế biến gần vùng và giá thu mua thực tế trước khi trồng diện tích lớn.