Ở Bảo Lộc, mùa mưa thường kéo dài từ khoảng tháng tư, tháng năm tới tháng mười, tháng mười một, có những đợt mưa dầm nhiều ngày liền, sương dày buổi sáng và chiều. Độ ẩm cao kéo dài làm tường mốc, quần áo không khô, gỗ phồng, đồ điện tử chập chờn, giấy tờ ố vàng. Giữ nhà khô ở phố núi không cần đồ đắt tiền mà cần thói quen: thông gió đúng lúc, sấy và hút ẩm có chọn lọc, cất đồ đúng chỗ, và sửa những chỗ nước vào nhà trước mùa mưa.
Bài này dành cho người mới chuyển lên và cả gia đình đã sống lâu nhưng năm nào cũng mất vài bộ đồ vì mốc. Phần khí hậu — vì sao Bảo Lộc mưa nhiều, mưa theo tháng ra sao — thuộc mục cao nguyên và khí hậu; ở đây chỉ bàn chuyện trong nhà.
Vì sao nhà ở Bảo Lộc ẩm hơn bạn nghĩ
Ẩm trong nhà đến từ ba đường. Đường thứ nhất là không khí: những ngày mưa dầm và sương, độ ẩm ngoài trời gần như bão hoà, mở cửa là hơi ẩm vào, đóng cửa thì hơi ẩm trong nhà không thoát. Đường thứ hai là nước ngấm: nhà xây trên đất dốc, lưng tựa taluy, nền không chống thấm, nước ngầm theo chân tường lên. Đường thứ ba là hơi nước sinh ra trong nhà: nấu ăn, tắm nước nóng, phơi đồ trong phòng — ở Sài Gòn thì bay đi nhanh, ở Bảo Lộc nhiệt độ thấp hơn nên đọng lại trên tường lạnh, kính cửa.
Nhiệt độ thấp làm mọi thứ chậm khô hơn. Một chiếc khăn ướt ở đồng bằng khô trong buổi chiều; ở Bảo Lộc mùa mưa có khi phơi trong nhà hai ngày vẫn còn mùi ẩm. Nấm mốc ưa môi trường đó: chỉ cần vài tuần không thông gió là góc tủ, mặt sau bức tranh, đế giày da đã có lớp lông tơ trắng xanh.
Hiểu ba đường này giúp bạn tiêu tiền đúng chỗ. Nhà ẩm vì nước ngấm thì máy hút ẩm chạy suốt cũng không xuể, phải xử lý chống thấm. Nhà ẩm vì không khí thì thông gió đúng giờ và hút ẩm phòng kín là đủ.
Thông gió đúng lúc: mở khi nào, đóng khi nào
Mở cửa khi có nắng hoặc gió khô. Những giờ trưa có nắng, dù ngắn, là lúc nên mở cửa sổ hai phía cho gió lùa. Không khí lúc đó ấm hơn và khô hơn trong nhà.
Đóng cửa khi sương xuống. Chiều muộn và sáng sớm sương dày, mở cửa lúc này là đưa hơi ẩm vào. Người phố núi quen đóng cửa sổ từ chiều tới sáng hôm sau trong mùa mưa.
Thông gió nhà tắm và bếp. Quạt hút ở nhà tắm và bếp chạy thêm mười, mười lăm phút sau khi dùng giúp hơi nước ra ngoài thay vì đọng trên trần.
Đừng bịt kín hoàn toàn. Nhà đóng kín cả mùa mưa, không có lỗ thoáng, mùi ẩm tích lại. Giữ khe thông gió trên cao, ô thoáng cầu thang mở.
Tận dụng nắng hiếm. Ngày nào có nắng, đem chăn, gối, đệm, giày, balo ra phơi — một buổi nắng ở Bảo Lộc mùa mưa đáng giá hơn mấy ngày chạy máy.
Quần áo, chăn nệm: phơi, sấy, cất
Phơi đồ là bài toán quen nhất. Người sống lâu ở Bảo Lộc thường có một khoảng hiên hoặc sân thượng lợp mái tôn trong, để đồ vẫn đón gió mà không ướt mưa. Đồ phơi trong nhà nên căng thưa, có quạt thổi, không phơi chồng lên ghế, giường. Máy sấy quần áo, dù tốn điện, là món mà nhiều gia đình có con nhỏ coi là cần thiết trong mùa mưa; tủ sấy nhỏ, giá phơi có quạt là lựa chọn rẻ hơn.
Quần áo đã khô mà cất ngay vào tủ ẩm thì vài ngày sau lại có mùi. Tủ gỗ áp tường ngoài là nơi tệ nhất; kê tủ cách tường, đặt túi hút ẩm hoặc than hoạt tính trong tủ, thay khi bão hoà. Đồ ít dùng như áo dạ, áo len, đồ lễ nên cho vào túi kín có gói hút ẩm. Đồ da — giày, túi, thắt lưng — mốc nhanh nhất; lau khô, nhét giấy vào giày, cất nơi thoáng.
Chăn bông, đệm dày là thứ khó nhất. Nên có hai bộ để luân phiên, phơi một bộ mỗi khi có nắng. Đệm nên đặt trên giường có khe thoáng chứ không đặt thẳng xuống nền gạch.
Đồ điện, điện tử và an toàn điện mùa ẩm
Hơi ẩm là kẻ thù thầm lặng của đồ điện. Ổ cắm ở chân tường ngấm nước có thể rò điện; bo mạch tivi, máy giặt, router ẩm lâu bị oxy hoá, chập chờn rồi hỏng hẳn. Máy ảnh, ống kính để lâu trong tủ thường sinh nấm mốc trong thấu kính — người chơi ảnh ở Bảo Lộc hay dùng tủ chống ẩm hoặc hộp kín có hạt hút ẩm.
Một số việc nên làm: dùng thiết bị điện thường xuyên vì máy chạy sinh nhiệt giúp khô bên trong; rút điện thiết bị ít dùng nhưng vẫn để nơi khô; nâng ổ cắm, bộ chia điện lên khỏi sàn; lắp thiết bị chống giật cho mạch điện nhà tắm và bếp. Khi thấy tê tay lúc chạm vỏ máy giặt, bình nóng lạnh, hoặc cầu dao nhảy liên tục những ngày mưa, cần thợ điện có chuyên môn kiểm tra, không tự mở tủ điện.
Máy hút ẩm là khoản đầu tư đáng cân nhắc cho phòng ngủ, phòng làm việc, phòng chứa đồ. Chạy máy trong phòng đóng cửa, đổ nước bình chứa thường xuyên, vệ sinh lưới lọc. Máy hút ẩm không thay được chống thấm; nếu bình đầy nước trong vài giờ, có thể nhà đang bị thấm.
Xe máy để ngoài trời mùa mưa cũng cần để ý: bugi, giắc điện ẩm làm xe khó nổ buổi sáng, yên xe ngấm nước. Để xe dưới mái che, phủ bạt thoáng, thỉnh thoảng cho thợ kiểm phần điện là đủ cho một mùa.
Giấy tờ, sách vở, ảnh gia đình
Sổ đỏ, giấy khai sinh, bằng cấp, học bạ là những thứ mất đi thì làm lại rất vất vả. Ở phố núi ẩm, nên:
- Cất giấy tờ quan trọng trong túi nhựa kín có khoá zip, kèm gói hút ẩm, rồi đặt trong hộp nhựa có nắp.
- Không cất trong ngăn bàn sát tường ngoài, không để dưới gầm giường sát nền.
- Chụp hoặc quét toàn bộ giấy tờ gốc, lưu một bản trên điện thoại và một bản ở nơi khác.
- Ảnh gia đình in giấy cũ nên cho vào album có lớp bảo vệ, không để chồng lên nhau trong thùng các-tông.
- Sách quý để trên giá thoáng, mở ra lật vài trang mỗi khi có nắng; thấy chấm nâu là dấu hiệu bắt đầu ố.
- Mỗi đầu và cuối mùa mưa kiểm lại một lần, thay gói hút ẩm.
Giấy tờ đã bị mốc nhẹ có thể phơi nơi thoáng, tránh nắng gắt, dùng cọ mềm phủi; đừng lau bằng khăn ướt. Giấy tờ hỏng nặng không đọc được thì làm thủ tục cấp lại hoặc xin trích lục.
Sửa nhà trước mùa mưa: những chỗ nước hay vào
Thời điểm tốt nhất để sửa là cuối mùa khô, khoảng tháng hai tới tháng tư, khi tường khô và thợ chưa vào cao điểm. Những chỗ cần kiểm: máng xối và ống thoát nước mái có bị lá cây, rêu bít không; chỗ tiếp giáp giữa tường và mái tôn; ron cửa sổ; chân tường phía giáp đất; rãnh thoát nước quanh nhà có bị đất trôi lấp.
Nhà sát taluy cần thêm một lớp cẩn trọng: rãnh đỉnh và rãnh chân taluy phải thông, nước không được chảy tràn qua mặt taluy; tường chắn có lỗ thoát nước không bị bịt. Đây vừa là chuyện chống ẩm vừa là chuyện an toàn. Những năm mưa lớn, nhiều vụ sạt nhỏ ở các phố núi bắt đầu từ một rãnh thoát nước bị bít.
Với nhà thuê, báo chủ nhà sớm và đề nghị sửa trước mùa mưa; ghi lại trong tin nhắn để có căn cứ.
Nhà mới xây thì đừng vội ốp gỗ, dán giấy tường ngay khi tường còn ẩm. Thợ lâu năm ở phố núi thường khuyên để tường khô qua ít nhất một mùa nắng, chống thấm mặt ngoài và chân tường kỹ rồi mới hoàn thiện bên trong. Sàn gỗ, tủ âm tường nên chọn vật liệu chịu ẩm, chừa khe thoáng phía sau. Mấy việc này làm từ đầu thì rẻ, làm lại sau mới tốn.
Sức khoẻ: khi nào nên đi khám
Sống trong nhà ẩm mốc lâu ngày có thể làm nặng thêm các bệnh hô hấp, dị ứng ở một số người, nhất là trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hen hoặc viêm mũi dị ứng sẵn. Những dấu hiệu như ho kéo dài, khò khè, nghẹt mũi, hắt hơi liên tục khi ở nhà mà đỡ khi ra ngoài, ngứa da, nổi mẩn là lý do nên đi khám bác sĩ để được chẩn đoán đúng, không tự mua thuốc.
Những tháng mưa lạnh, người lớn tuổi chuyển từ đồng bằng lên thường cần thời gian thích nghi; giữ ấm, ăn uống đủ, vận động trong nhà và tái khám bệnh mạn tính đúng hẹn. Sưởi bằng than hoặc bếp củi trong phòng kín rất nguy hiểm vì khí độc; nếu cần sưởi, dùng thiết bị điện an toàn và giữ phòng có khe thông khí.
Đồ ăn để lâu trong mùa ẩm cũng là chuyện sức khoẻ. Gạo, đậu, lạc, ngô, cà phê hạt, hạt điều mở bao để ngoài dễ ẩm mốc; hạt có vết mốc xanh, mùi lạ thì bỏ, đừng tiếc. Bánh mì, bánh ngọt mua về nên ăn trong ngày hoặc cất tủ lạnh.
Bếp, đồ khô và tủ lạnh trong mùa ẩm
Bếp là nơi nhiều hơi nước nhất trong nhà. Nấu canh, luộc rau, nấu nồi lẩu tối mưa là thói quen của người phố núi; hơi nước bay lên đọng trên trần, tủ bếp phía trên và mặt sau tủ lạnh. Lắp máy hút mùi có ống thải ra ngoài, hoặc ít nhất mở cửa sổ bếp khi nấu, giúp tủ bếp không bị phồng cánh sau vài mùa.
Đồ khô — gạo, mì, bột, đường, muối, tiêu, cà phê bột, trà khô — nên chia nhỏ vào hũ thuỷ tinh hoặc hộp nhựa có nắp kín. Trà và cà phê, hai thứ nhà nào ở Bảo Lộc cũng có, hút ẩm và hút mùi rất nhanh; để trong túi mở miệng vài ngày là mất hương. Mua lượng vừa dùng trong vài tuần, cất xa bếp và bồn rửa.
Tủ lạnh trong mùa ẩm hay đọng nước, đóng tuyết nhanh hơn. Kiểm ron cửa, lau khô ngăn rau. Đồ ăn thừa nên đậy kín. Mất điện kéo dài vào ngày mưa bão, ưu tiên mở tủ ít lần để giữ lạnh, và bỏ những thức ăn đã có dấu hiệu hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Bảo Lộc kéo dài bao lâu?
Theo kinh nghiệm chung và các tài liệu khí hậu địa phương, mùa mưa ở Bảo Lộc thường từ khoảng tháng tư, tháng năm tới tháng mười, tháng mười một, có những đợt mưa dầm nhiều ngày. Mỗi năm có thể sớm hoặc muộn hơn.
Có nhất thiết phải mua máy sấy quần áo không?
Không bắt buộc, nhưng với gia đình có con nhỏ hoặc nhiều đồ giặt, máy sấy hoặc tủ sấy giúp sinh hoạt đỡ vất vả hơn nhiều trong mùa mưa. Nhà neo người có thể dùng giá phơi có quạt và một khoảng hiên có mái.
Máy hút ẩm nên đặt ở đâu?
Đặt ở phòng đóng cửa cần giữ khô nhất như phòng ngủ, phòng chứa đồ hoặc phòng làm việc. Chạy máy khi cửa mở thì hiệu quả thấp. Đổ nước bình chứa và vệ sinh lưới lọc thường xuyên.
Tường bị mốc đen nên xử lý thế nào?
Trước hết tìm nguồn ẩm: thấm từ ngoài vào, từ nền lên hay do hơi nước trong phòng. Xử lý nguồn ẩm rồi mới làm sạch và sơn lại. Sơn đè lên tường còn ẩm thì vài tháng sau mốc trở lại. Khi làm sạch, đeo khẩu trang và găng tay.
Ẩm mốc có ảnh hưởng tới sức khoẻ không?
Ở một số người, nhất là trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hô hấp hoặc dị ứng, môi trường ẩm mốc có thể làm triệu chứng nặng thêm. Có triệu chứng kéo dài thì nên đi khám bác sĩ, không tự dùng thuốc.
Có nên sưởi than trong phòng ngủ cho ấm và khô không?
Không nên. Đốt than, củi trong phòng kín có thể sinh khí độc nguy hiểm tới tính mạng. Nếu cần sưởi, dùng thiết bị điện an toàn, đặt xa chăn màn và vẫn giữ khe thông khí.